Ինչ որ պարոն Սիմոնեան յաջողեցաւ ընել իր խմբագրութեան օրերուն՝
բացի յայտնաբերելէ եւ քաջալերելէ ապագայ խոստացող գրողներ,
շաբաթաթերթը վերածելն էր իսկական անկախ վայրի մը,
ուր տարբեր կարծիքներ կրնային արտայայտուիլ, արծարծուիլ ազատօրէն,
 եւ այս առանց որեւէ տեսակի գրաքննութեան:
«Սփիւռք»ը եղաւ այն յարթակը ուր թէ Սփիւռքի,
եւ թէ ալ Հայաստանի հայ կեանքը
արտացոլուեցաւ առանց որեւէ շպարի ու աղաւաղման:
Մարզպետ Մարկոսեան

Յարգելի ընթերցող,

Անցնող Նոյեմբերին (2022) քանի մը օրերու տարբերութեամբ այս աշխարհէն հեռացան ծնունդով երկու լիբանանահայեր՝ Մարզպետ Մարկոսեանն (1940-2022) ու Ժիրայր Դանիէլեանը (1941-2022):

Թէ Մարկոսեանը, եւ թէ ալ Դանիէլեանը եղած են Սիմոն Սիմոնեանի երբեմնի աշակերտներէն, երբ Սիմոնեան իբրեւ այցելու ուսուցիչ՝ գրաբար եւ մատենագրութիւն կը դասաւանդէր Պէյրութի Հ.Բ.Ը.Մ.ի Յովակիմեան-Մանուկեան մանչերու երկրորդական վարժարանէն ներս:

Միեւնոյն ժամանակաշրջանին Սիմոնեան արդէն հիմը դրած էր իր «Սեւան»ներուն (տպարան, հրատարակչատուն, գրատուն), եւ հակառակ այն իրողութեան որ ծանր նիւթական պարտքերու տակ ալ կը գտնուէր, ան սկսած էր հրատարակել անկախ (ո՛չ չէզոք) «Սփիւռք» (1958-74) շաբաթաթերթը, եւ իր արծարծած կարգ մը նիւթերով, «ըստ երեւոյթին, խանգարած է շնչառութիւնը մէկէ աւելի մարդոց»… ինչպէս գրած է Սիմոնեան 1965ի իր յօդուածներէն մէկուն մէջ:

«ՍՓԻՒՌՔ-ԳԱՐՈՒՆ»Ն ՈՒ «ՍՓԻՒՌՔ-ԳԱՐՈՒՆ»ԱԿԱՆՆԵՐԸ

Թղթապանակիս մէջ գտնուող նիւթերէն են «Սփիւռք» շաբաթաթերթէն ծլած՝ «Սփիւռք-Գարուն»ն ու անոր երիտասարդ աշխատակիցները. աշխատակիցներ, որոնք ժամանակի ընթացքին սկսան կոչուիլ՝ «Սփիւռք-Գարուն»ականներ:

Ժիրայր Դանիէլեանը իր բանասէրի մօտեցումով, այս անգամ ի՛նքը պիտի ըլլայ այս նիւթը ներկայացնողը, գրեթէ անտիպ յօդուածով մը՝ երեւցած Յուլիս 2022ին Դանիէլեանի տիկնոջ, Զուարթին Դիմատետրի էջին վրայ, ու մնացած այդտեղ… զմռսուած: Դանիէլեան հոն մանրամասնօրէն նկարագրելով իր ինքնակենսագրութեան ժամանակահատուածներէն մին, հետաքրքրական տուեալներու կողքին նաեւ կ’ընէ պատմականը «Սփիւռք-Գարուն»ի հրատարակման, եւ «Սփիւռք-Գարուն»ական… մը իր դառնալուն:

2020ի Օգոստոսի 4ին, Պէյրութի նաւահանգիստին մէջ պատահած էր ահաւոր ու ոճրային պայթիւն մը՝ ոչ շատ հեռու Ժիրայր Դանիէլեանի բնակարանէն. իբր արդիւնք՝ Դանիէլեան ամբողջովին կորսնցուցած էր իր առողջ աչքին տեսողութինը, եւ իր «մէկ հատիկ»ը մնացած էր այն միւսը, որ արդէն հազիւ մէկ հինգերորդով միայն կը գործէր…

Ժիրայր Դանիէլեանի «ԹԷ ԻՆՉՊԷ՞Ս ՄԷԿ ՔԵՐԹՈՒԱԾՈՎ ԴԱՐՁԱՅ “ՍՓԻՒՌՔ-ԳԱՐՈՒՆ”ԱԿԱՆ…»ը, իր ստեղծագործական վերջին յօդուածն է, եւ գրուած՝ իր այդ «մէ՛կ հատիկ»ով …

* * *

Ստորեւ, մայր յօդուածէն առաջ եւ ետք, տրուած են նիւթեր՝ Մարկոսեանէն ու Դանիէլեանէն, քաղուած տարիներու ընթացքին իրենց կարգ մը գրած-խօսածներէն, եւ Սիմոն Սիմոնեանի Արխիւին մէջ գոյութիւն ունեցող շարք մը այլ տուեալներէ: 

Հաճելի ընթերցում:

ՍԱՐԳԻՍ ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆԻ ՅՈՒՇ ԵՐԵԿՈՆ ԵՒ «ՍՓԻՒՌՔ-ԳԱՐՈՒՆ»ԱԿԱՆՆԵՐԸ

Այդ երեկոյ, Ժիրայր Դանիէլեան հետեւեալ տողերով սկսած էր իր ելոյթը. «Սիմոն Սիմոնեանը, կը խորհիմ, ծանօթացման կարիքը չունի: Նմանապէս իր «Սփիւռք» շաբաթաթերթը, որուն ծնունդը զուգադիպած էր Լիբանանի 1958 թուականի դէպքերուն եւ դադարումը՝ 1975ի դէպքերուն:

Գիտեմ, հարց պիտի տաք, այսօր յամի տեառն 2016ի 20 Յուլիսին, Սարգիս Կիրակոսեանին նուիրուած այս հանդիսութեան հետ ի՞նչ աղերս ունին Սիմոնեանն ու «Սփիւռք» շաբաթաթերթը:

Սարգիսին հետ առաջին հանդիպումս, հետեւաբար ե՛ւ ծանօթացումս առընչուած են այս երկուքին:

1966ի Դեկտեմբերէն մինչեւ 70ականներու սկիզբը Սիմոնեանի «Սփիւռք»ը ունեցաւ «Սփիւռք-Գարուն»ի, գարունականներու բաժին: Բազմաթիւ պարման-պարմանուհիներ, ոմանք հազիւ երիտասարդութեան սեմին, որոնք յետագային սփիւռքահայ գրական-մշակութային կեանքին մէջ անուն դարձան, որոշակի հետք թողուցին, իրենց առաջին լուրջ քայլերը առին հոն, «Սփիւռք-Գարուն»ի մէջ: Անուննե՞ր՝ ահաւասիկ. Վեհանոյշ Թեքեան, Կարօ Արմենեան, Արա Արծրունի, Կորիւն Վրդ. Պապեան, Պօղոս Գուբելեան, Փանոս Ճերանեան, Յակոբ Չոլաքեան, Խոսրով Ասոյեան, Վազգէն եւ Արփի Էթիեմեզեան, Սիրուն Սիսեռեան, Մարկոյ Ճեմճեմեան եւ բազմաթիւ ուրիշներ: Մի՛ զարմանաք երբեք, եթէ յիշատակեմ, որ այսօրուան զոյգ խօսք առնողներն ալ, առանց հետեւողական ըլլալու, ներկայ եղած են «Սփիւռք-Գարուն»ի էջերուն մէջ, Կարօն [Յովհաննէսեան] պատմուածքով մը եւ ես՝ քերթուածով մը:

Գիտեմ՝ քիչ մը երկարեցաւ այս նախաբանը: Ի՞նչ է կապը այս բոլորին՝ Սարգիս Կիրակոսեանին հետ, որ այդ օրերուն Քարէն Եփփէ ճեմարանի աւարտական դասարաններու սան, յատուկ սէր կը ցուցաբերէր հայ գիր ու գրականութեան հանդէպ:

Մի զարմանաք նաեւ, որ յետագայի բանաստեղծի քղամիդը իր ուսերուն ամրապնդած Սարգիս Կիրակոսեանն ալ կը գտնուէր Հալէպահայ այն հոյլ մը պարման-պարմանուհիներուն մէջ, որոնք իրենց առաջին քայլերը կը նետէին հայ գրականութեան անդաստանէն ներս, «Սփիւռք-Գարուն»ի միջոցով: Սարգիսը, զարմանալիօրէն, հոն, բանաստեղծութիւններու փոխարէն, կը ստորագրէր երեք պատմուածքներ ապա՝ քերթուած մը՝ քիչ մը երկար՝ «Քաւարան» խորագրուած: Առաջին արձակը ստորագրուած է Ս. Գառնի, իսկ մնացեալները՝ Սարգ. Կիրակոս:»

Իսկ այդ երեկոյ, Կարօ Յովհաննէսեանը ներկայացուցած էր իր խմբագրած «Կարծես երազ մը ըլլար» Կիրակոսեանի անտիպ վէպն ու պարզած հեղինակին գրական արժանիքներէն տուեալներ:

Յուշ երեկոն կազմակերպած էր Լիբանանի Համազգայինի շրջանային վարչութիւնը, եւ տեղի ունեցած Պուրճ Համուտի «Լեւոն Շանթ» մշակութային կեդրոնին մէջ: Թէ Ժիրայր Դանիէլեանի եւ թէ ալ Կարօ Յովհաննէսեանի ելոյթները դուք կրնաք կարդալ Ժիրայր Դանիէլեանի խմբագրութեամբ լոյս տեսած «Կամար» անկախ պարբերաթերթին մէջ, սեղմելով այս յղումին վրայ «Կամար», Պէյրութ, 2016, թիւ 26, էջ 104-112:

* * *

ՅԱՄԵՑՈՂ ՅՈՒՇԵՐ

ԹԷ ԻՆՉՊԷ՞Ս ՄԷԿ ՔԵՐԹՈՒԱԾՈՎ ԴԱՐՁԱՅ “ՍՓԻՒՌՔ-ԳԱՐՈՒՆ”ԱԿԱՆ…

ԺԻՐԱՅՐ ԴԱՆԻԷԼԵԱՆ
Աղբիւր՝ Զուարթ Դանիէլեանի Դիմատետր, 28 Յուլիսի, 2022

ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆ, “ՍՓԻՒՌՔ” ՇԱԲԱԹԱԹԵՐԹ ԵՒ “ՍՓԻՒՌՔ-ԳԱՐՈՒՆ”

Սիմոն Սիմոնեանը ծանօթ է որպէս բանասէր-հետազօտող, մանկավարժ, հրատարակիչ, խմբագիր-հրապարակագիր, դասագիրքերու հեղինակ, արձակագիր…

Իր “Սփիւռք” շաբաթաթերթը լոյս տեսած 1958-էն մինչեւ 1974 Դեկտեմբեր, հանդիսացաւ լիբանանահայ, եւ ո՛չ միայն լիբանանահայ, գրական-հասարակական տիրապետող անուն, որ ատենին թապու նկատուող հարցեր եւ երեւոյթներ քաջութիւնն ու համարձակութիւնը ունեցաւ արծարծել եւ որուն համար ենթարկուեցաւ հալածանքի, յատկապէս “հայրենասէր” շրջանակներու կողմէ եւ իր մուտքը Հայաստան արգելակուեցաւ մինչեւ իր մահը՝ 1986: (Ընդգծումը իմ կողմէս Սասուն Ս.)

Սիմոն Սիմոնեան փայլուն արձակագիրը երկար ժամանակ անտեսուեցաւ: Իր հրաշալի պատմուածքները, վիպակներն ու վէպերը մոռացութեան գիրկը ինկան, եւ հայ գրականութեան նուիրուած հաւաքածոներուն մէջ տեղ չունեցան երկար ատեն…

1966 թուականի Դեկտեմբերի 25-ին “Սփիւռք” շաբաթաթերթը լոյս կ’ընծայէր “Սփիւռք-Գարուն”ի առաջին համարը: Առաջին էջին մէջ Սիմոն Սիմոնեան Ս.Ս. ստորագրութեամբ ունի առաջնորդող գրութիւն մը՝ խորագրուած “Գարո՜ւն, Գարո՜ւն…”: Գրութեան առաջին տողին մէջ Սիմոնեան կը յայտնէ, թէ “վեց ամիս առաջ ծրագրեցինք եւ խոստացանք գրական շնորհ ու տագնապ ունեցող… տղոց մասնաւոր թիւ մը նուիրել…”:

Ուրեմն, փաստօրէն, այդ խոստումին եւ առաջարկին իրագործումը կ’իրականանայ երբ վեց ամիս աշխատանքէ ետք, “Սփիւռք” Թ. տարի, թիւ 18-ը լոյսին կու գայ “Սփիւռք-Գարուն” անունով, որ պիտի գոյատեւէր մինչեւ 1970 Օգոստոսի 2-ը:

“Սփիւռք-Գարուն”ը ընդամէնը լոյս տեսած է տաս համար, միշտ կապոյտ մելանով, բացի թիւ եօթնէն, որ լոյս տեսած է սեւ մելանով: Իսկ “Սփիւռք-Գարուն” տիտղոսանունը՝ նարնջագոյն-մանիշակագոյնի տարբերակներով:

Հայ մատենագրութեան եւ արդի գրականութեան հմուտ եւ բանիմաց գրականագէտ Սիմոն Սիմոնեան նոյն առաջնորդող խօսքին մէջ արդարօրէն կը հաստատէր. “Գաղթահայ գրականութիւնը, որուն երբեմնի ամենէն ծաղկուն կեդրոնները (Ֆրանսա, Ամերիկա) այժմ ամլացած են նորահաս ոյժերէ, ամենէն աւելի արեւելքի այս շրջաններուն մէջ ծաղկելու եւ կենդանի մնալու բախտը ունի… Հայ պարբերական մամուլի ազնուագոյն պարտականութիւնն է երդիք ու ապաւէն դառնալ նորեկ տղոց, փնտռել ու գտնել զիրենք, գուրգուրալ ու քաջալերել, եւ թռիչք տալ անոնց…”:

Փորձառու գրականագէտը, Սիմոն Սիմոնեան, խոր համոզումը ունէր, որ “Մեր գրականութիւնը իր վաղորդայնը պիտի ապահովէ ամենէն աւելի նորեկ տաղանդներով”:

Նոյն առաջնորդող գրութեան մէջ “Սփիւռք”ի վաստակաշատ խմբագիրը ուրախութեամբ կը յայտնէ. “Զարմանալի զուգադիպութեամբ մը Հայաստանի մէջ եւս նորահաս գրողներուն համար ի մօտոյ լոյս պիտի տեսնէ նոր պարբերական մը՝ “Գարուն” անունով, երջանկաբեր խաչաձեւում, զոր միշտ… խնդրած ենք”:

Արդարեւ, 1967-ի Մարտին, Հայաստանի Գրողներու Միութիւնն ու կուսակցական պատկան մարմին մը (ՀԼԿԵՄ) կը սկսին հրատարակել “Գարուն” ամսագիրը, որուն առաջին խմբագիրները կը հանդիսանան Վարդգէս Պետրոսեանն ու Անժիկ Յակոբեանը: Բովանդակութիւնը պիտի ըլլար էականին մէջ գրական եւ մշակութային, նաեւ հասարակական եւ քաղաքական: Ականաւոր գրողներու գործերուն կողքին՝ մեծ տեղ պիտի յատկացուէր երիտասարդ գրողներու ստեղծագործութիւններուն: Տպաքանակը պիտի ըլլար բացառիկ: 50-60 հազարէն պիտի հասնէր մինչեւ հարիւր հազարի:

Անշուշտ որ Սիմոն Սիմոնեան ոչ մէկ բաղդատականի եւ այլ մտածումի հետամուտ էր: Ան կ’արձագանգէր “զարմանալի զուգադիպութեամբ” մը Հայաստանի մէջ լոյս ընծայուող երիտասարդական պարբերաթերթի մը, նաեւ արձանագրելով իր գոհունակութիւնը: “Սփիւռք”ը իր ժլատ եւ սահմանափակ միջոցներով չէր կրնար բաղդատուիլ պետական նեցուկ վայելող եւ երիտասարդ գրողներու փաղանգ ունեցող պարբերաթերթի մը հետ:

Սկիզբէն իսկ Սիմոն Սիմոնեան քաջալերեց երիտասարդ գրողները, առաջնորդեց անոնց առաջին քայլերը, անոնցմէ շատեր յարատեւեցին, ոմանք դարձան տոկուն անուններ սփիւռքահայ գրականութեան մէջ: Անոնցմէ շատերուն առաջին գիրքերը լոյս տեսան “Սեւան” հրատարակչատունէն: Ուրիշներունը՝ այլ տեղ: Անհատ Սիմոնեանը առանձինն իրագործեց շա՜տ աւելին քան երբեմն մեծանուն գրական-մշակութային միութիւններ եւ հաստատութիւններ իրենց լայն միջոցներով…:

ԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ՔԱՅԼԵՐՍ

Վիեննական Մխիթարեան Միաբանութեան Պէյրութի նախակրթարանի վերի կարգերու սան եղած շրջանիս ջերմ ընթերցող դարձած էի: Հայր Համազասպ Ոսկեանն էր տնօրէնը: Մէկ-երկու տարի ալ՝ երաժշտագէտ-խմբավար Հայր Գրիգոր Հէպոյեանը: Գրադարանէն կը վերցնէի Վիեննա հրատարակուած Րաֆֆիի հաստափոր վէպերը ու կը փորձէի ընթերցել՝ մէկ մասը առանց հասկնալու…: Երբ տեղափոխուեցայ Հ.Բ.Ը.Մ.ի Յովակիմեան-Մանուկեան մանչերու երկրորդական վարժարանը, անյագօրէն սկսայ կարդալ անոր հարուստ գրադարանի գրական գիրքերը, այնքան մը որ տնօրէն պարոն Արա Թօփճեան շրջան մը արգիլեց գրադարան մուտքս, քանի որ դասերս սկսած էին տուժել: Գրադարան մտնելու համար հարկ էր որ անցնէի տնօրէնին գրասենեակին առջեւէն: Այդ արգելքը շրջանցեցի օգնութեամբը դասընկերներուս, որոնք ընկերասիրութենէ մղուած ինծի կը հայթայթէին նախասիրած գիրքերս…:

Վարժարանը ունէր աշակերտական պաշտօնաթերթ մը՝ “Նուիրում” անունով: “Նուիրում”ը լոյս կ’ընծայուէր տարին երեք համար: Առաջին քանի մը դասարաններու սաներուս երազն էր մեր անունը տեսնել “Նուիրում”ին մէջ: Ես եղայ բախտաւոր. հայերէն դասաւանդող Օննիկ Սարգիսեանի օժանդակութեամբ հասայ այդ “մեծ պատիւ”ին…:

Այսպէս երկու, երեք, կամ չորս պրակնոց պարբերաթերթին մէջ կը ստորագրէի ոտանաւոր, պատմուածք, գրախօսական եւ այլ գրութիւններ:

Կրկին միջամտեց տնօրէնը. (“Տղա՛ս, ուրիշներու ալ առիթ տուր”): Իսկ ես կրկին գտայ լուծումը. օգտագործեցի ծածկանուն՝ Ա.Ա.Ա. եւ ուրիշներ կամ ալ՝ անստորագիր:

Վարժարանի տեսուչ եւ հայերէնի դասատու Զարեհ Մելքոնեան (բանաստեղծ, արձակագիր) քաջալերեց զիս իմ առաջին քայլերուս: Ստեղծեց գրական խմբակ, որուն հանդիպումներուն կը քննարկէինք, իր առաջնորդութեամբ, “Նուիրում”ի մէջ տեղ գտած մեր գրութիւնները եւ գրական զանազան հարցեր: “Նուիրում”ը հետագային վերածուեցաւ տարեգիրքի եւ Լիբանանի արիւնալի դէպքերուն՝ դադրեցաւ: Կարճ ժամանակ մը վերահրատարակուեցաւ որպէս պարբերաթերթ՝ 1987-էն ետք երբ ստանձնեցի վարժարանի տնօրէնութիւնը…:

Շրջանաւարտութենէս յետոյ՝ աշխատակցեցայ Լիբանանահայ Գրական Շրջանակի “Յարաջ-Գրական”ին, ինչպէս ինձմէ քանի մը տարի ետք շրջանաւարտ Յարութիւն Նագուլեանը, Մխիթարեան վարժարանի շրջանաւարտ Փանոս Ճերանեանը եւ ուրիշներ, միշտ ծածկանունով: Յիշողութեանս ապաւինելով՝ Փանոս Ճերանեանը կը ստորագրէր Փ. Եղնիկենց, Յարութիւն Նագուլեանը՝ Յ. Շիրակեան, ես՝ Ժիր-Այր եւ Ժ. Թորգոմեան: Կային նաեւ երէցներ, Սարգիս Փոշօղլեան՝ Սարգիս Արմէն, Փարէն Մինասեան՝ Վալոտիա Մինասեան եւ ուրիշներ:

Տակաւին յիշատակելու եմ պարագան Հայկազեան գոլէճի Հայկական ակումբի “Նաւասարդ” ուսանողական պարբերաթերթը, որուն խմբագրական աշխատանքներուն մասնակից՝ հոն ստորագրած եմ նաեւ քերթուածներ եւ այլ գրութիւններ:

Այս մթնոլորտին մէջ էր, որ 1966 Դեկտեմբերի 25-ին լոյս կը տեսնէր “Սփիւռք-Գարուն”ի առաջին համարը, երիտասարդ նոր գրողներուն մօտ ստեղծելով հետաքրքրութեան եւ ուրախութեան շեշտուած ալիք մը:

Վեհանոյշ Թեքեան, Կորիւն Վարդապետ (Պապեան), Պօղոս Գուբելեան, Փանոս Ճերանեան, Յակոբ Չոլաքեան եւ եօթը-ութ ուրիշներ կ’աշխատակցէին այդ թիւին:

Ես, աւարտած Հայկազեան գոլէճը եւ ստացած իմ պսակաւոր արուեստից աստիճանը, դարձած էի գոլէճի նորաստեղծ հայկական գրադարանի վարիչը. ինծի յանձնուած էր Մեխակեան շէնքի մէջ շատ ընդարձակ դասարան մը, կարճ ժամանակ անց անոր միացուցած էին փոքր գրասենեակ մը: Սկզբնական հինգ-վեց հարիւր գիրքերու հաւաքածոն երկու տարիներու ընթացքին դարձաւ հինգ-վեց հազար: Տեղի անձկութիւն՝ որ ստիպեց գոլէճի պատասխանատուներուն Web շէնքին վրայ աւելցնել երրորդ յարկ մը, յատկացնելու հայագիտական գրադարանին: Իսկ երբ Հայկազեանը գնեց Համրա պողոտայի վրայ բացուող Մուկար հոյակապ շէնքը, անոր ընդարձակ երրորդ յարկը յարմար պատշաճեցումներով վերածուեցաւ այժմու գրադարանին:

Այս բոլորին մէջ ո՞ւր մնաց քերթուածիս “Սփիւռք-Գարուն”ի մէջ լոյս ընծայուած ըլլալու պատմութիւնը:

“ՍՓԻՒՌՔ-ԳԱՐՈՒՆ”Ը ԵՒ ԵՍ

1965-ին համազգային տարողութեամբ եւ միասնական ճիգերով նշուեցաւ Հայոց Եղեռնի յիսնամեակը: Երիտասարդութիւնը նոր յոյսերով եւ նոր ակնկալութիւններով դիմաւորեց հեռանկարային այդ յիսնամեակը: Ինծի նման երիտասարդներէն շատեր շուտով հիասթափեցան: Ոչ մէկ բան փոխուած էր արդարեւ: Տասնամեակ առ տասնամեակ իւրաքանչիւր Ապրիլի 24-ին նոյն ելոյթները կրկնուեցան: Կրկին շարունակեցինք գործել անջատաբար, միանալով միայն Ապրիլի 24ին:

Ես ներամփոփ քանի մը տարի ապրեցայ:

Այդ օրերուն բուռն կերպով սիրահարեցայ պաշտօնակիցներէս Զուարթին, որ հետագային դարձաւ կինս: Մուսաները սկսան յաճախ այցի գալ եւ անհանգստացնել միտքս ու հոգիս: Փանոս Ճերանեանը տարի մը Հայաստան ուսանելէ ետք վերադարձաւ Հայկազեան: Երբեմն կը հանդիպէինք եւ շաբաթավերջերու ու արձակուրդներու կը ճեմէինք Պէյրութի ծովափին, նաւահանգիստէն սկսելով մինչեւ Ամերիկեան համալսարանի ծովափը եւ Մանարա (Փարոս):

Այդ դեգերումներու ընթացքին շատ սակաւ կը խօսակցէինք, յաճախ լուռ կը մտմտայինք մեկուսի: Մտքիս մէջ մարմին կ’առնէին բանաստեղծական զեղումներու յորձանքէն ծնած տողեր: Փանոսին լռութիւնը ինծի մտածել կու տար, որ ինք ալ կ’ապրէր նոր քերթուածի մը երկունքը:

Յետմիջօրէի մը նստեցայ գրամեքենային առջեւ: Խորագրի տեղ դրի եռաստղ մը (***), այսինքն՝ անվերնագիր:

Եւ տողերը սկսան սահիլ, յորդիլ սպիտակ թուղթին վրայ: Ես կլանուած եւ կեդրոնացած, կռնակիս զգացի ներկայութիւն մը: Հոգ չէ, կրնայ քիչ մը սպասել, մինչեւ որ ես աւարտեմ քերթուածը: Սպասումը երկար չտեւեց: Քերթուածը աւարտած էր: Հազիւ վերջակէտը դրած էի, երբ ձախ ուսիս վրայէն թեւ մը երկարեցաւ եւ գրամեքենայի գլանէն դուրս քաշեց մեքենագիր էջը: Մինչեւ ես անդրադառնամ եւ գլուխս շրջեմ, միջանցքին մէջ կորսուեցաւ կանացի կօշիկներու ձայնը…:

Անցաւ քանի մը շաբաթ: Պաղառութեան պատճառով շաբաթ մը բացակայեցայ աշխատանքէս:

Ապաքինելէ յետոյ երբ վերսկսայ աշխատանքիս, առաջին գործս եղաւ ըստ սովորութեանս աչք մը նետել ստացուած եւ կուտակուած թերթերուն վրայ: Ամերիկայէն եկածներէն ետք, հերթը եկաւ Լիբանանահայ թերթերուն: Յանկարծ աչքիս զարկաւ “Սփիւռք-Գարուն” գունաւոր տիտղոսանունը, որու աջին քերթուած մը՝ “ԳԻՏԵՄ, Ի՛Մ ԱՂՈՒՈՐ…”: Ստորագրութիւն՝ Ժիրայր Դանիէլեան:

“Սփիւռք-Գարուն”ի տուեալ համարը կը կրէր 30 Ապրիլի 1967 թուականը: Իսկ “Գարուն”ականներու երկրորդ համարն էր, հակառակ որ Սիմոն Սիմոնեան առաջին համարի իր առաջնորդող խօսքին մէջ յայտնած էր զայն լոյս ընծայել 1967-ի Փետրուարի վերջերուն:

Անմիջապէս կռահեցի ձախ ուսէս դէպի գրամեքենային գլանը երկարած թեւին տիրոջ ինքնութիւնը: Վեհանոյշ Թեքեանն էր ան, որ ետիս կայնած համբերութեամբ սպասելէ ետք, քերթուածի աւարտին յափշտակեր էր զայն եւ անհետացեր միջանցքին մէջ: Վեհանոյշը ազատ մուտք ունէր Հայագիտական գրադարան, անոր զանազան հանգրուաններուն:

Եւ ես, այսպէս, Վեհանոյշին կնքամայրութեամբ եւ Սիմոն Սիմոնեանի կնքահայրութեամբ մէկ քերթուածով դարձայ “Սփիւռք-Գարուն”ական…:   

ԺԻՐԱՅՐ ԴԱՆԻԷԼԵԱՆՆ ՈՒ ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ ԾՆՆԴԵԱՆ 85 ԱՄԵԱԿԸ

1999ի Մարտի 22ին, նորանկախ Հայաստանի մէջ տեղի ունեցաւ Սիմոն Սիմոնեանի ծննդեան 85ամեակին նուիրուած յուշ երեկոյ մը՝ կազմակերպուած մեծաւ մասամբ հայրենի բանաստեղծ եւ արձակագիր Սասուն Գրիգորեանի կողմէ: Այլոց շարքին, օրուան բանախօսներէն էր նաեւ այդ առիթով Պէյրութէն Երեւան ժամանած՝ Ժիրայր Դանիէլեան բանասէր-մատենագէտը, որ նախքան իր զեկոյցին անցնիլը, տեսերիզող գործիքին յանձնած է նաեւ հետեւեալները.

«Յարգելի բարեկամներ,

Պարզ է որ յուզուած եմ ես այսօր՝ քանի մը պատճառներով:

Առաջին,
Հայրենիքի մէջ առաջին անգամ ըլլալով ինծի առիթ կը տրուի ելոյթ ունենալ:

Երկրորդ,
Ելոյթ ունենալ յուշ երեկոյի մը, սիրելի անձի մը նուիրուած, որ իմ պատանեկութեան եղած է ուսուցիչս՝ գրաբարի, հայ մատենագրութեան, եւ ապա եղած է ուսուցիչս երիտասարդ տարիքիս:

Եւ ինքզինքս պատուուած կը զգամ որ աւելի ուշ՝ եղած եմ կրտսեր աշխատակիցը Սիմոն Սիմոնեանին: 

Քիչ առաջ յիշուեցաւ որ Սիմոն Սիմոնեան 1954ին եղաւ Երեւան, եւ այդ մէկը եղաւ իր առաջին եւ վերջին այցելութիւնը տրուած հայրենիքին:

Դժբախտաբար պատճառներ եղան որ Սիմոն Սիմոնեանի մուտքը արգիլուի հայրենիքէն ներս:

Սիմոն Սիմոնեանը ոչ մէկուն թշնամացաւ. թերեւս ուրիշներ թշնամացան իրեն, սակայն ինք ամբողջ կեանքի ընթացքին թշնամական դիրք չբռնեց ոչ մէկուն հանդէպ. մանաւանդ չէր կրնար այդ թշնամական դիրքը բռնած ըլլալ իր պաշտած հայրենիքին հանդէպ:»

ԿԵՂԾԱՒՈՐՆԵՐԸ, ՏԳԷՏՆԵՐԸ ԵՒ ՏԵՍՈՂՈՒԹԵԱՆ ՊԱԿԱՍ ՈՒՆԵՑՈՂՆԵՐԸ
(ՆՄՈՅՇ ՄԸ ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ 1966ի ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐԷՆ…)

«Ըստ մեզի՝ Սովետական Միութիւնն ու Սովետական Հայաստանը երջանկութեան հանգրուանին հասած պիտի ըլլան ա՛յն օրը, երբ դադրին գովասանքներ հաւաքելէ, չվախնան քննադատութիւններէ, գովասանքներու մէջ տեսնելու սկսին քիչ մը կեղծիք, տգիտութիւն ու տեսողութեան պակաս. իսկ քննադատութեան մէջ՝ քչի՜կ մը սրտցաւութիւն, բարեկամութիւն, քաջութիւն ու արժանապատուութիւն»: (Ընդգծումները իմ կողմէս, Սասուն Ս.)

ՈՒՍՈՒՑԻՉՆ ՈՒ ԱՇԽԱՏԱԿԻՑԸ

Քիչ մը վերեւ Ժիրայր Դանիէլեանի ելոյթին մէջի ընդգծածներէս առաջինը՝ «իմ պատանեկութեան եղած է ուսուցիչս», արդէն պարզուեցաւ՝ այս գրութեան սկիզբը, երբ յիշեցի թէ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն ներս Դանիէլեան աշակերտած է Սիմոնեանին:

Երկրորդ ընդգծումը՝ «ապա եղած է ուսուցիչս երիտասարդ տարիքիս», Դանիէլեան այստեղ կ’ակնարկէ այն իրողութեան թէ ինք ալ իր կարգին, Սիմոնեանի հետեւողութեամբ «թապու նկատուող հարցեր եւ երեւոյթներ քաջութիւնն ու համարձակութիւնը ունեցաւ արծարծել» մանաւանդ «Երիտասարդ Հայ» (1969 Դեկտեմբեր-1975 Մարտ) երկշաբաթաթերթին մէջ, որու հիմնադիրներէն ու խմբագիրներէն մէկն էր ան. «Ըմբոստ թերթ մը, որ ատենին իր դերը ունեցաւ սփիւռքահայ մամուլի ու հասարակական կարծիքի խմորումներուն մէջ», ինչպէս կը վկայէ թերթի այլ հիմնադիրներէն մին՝ Պետրոս Թերզեանը («Ազդակ», Պէյրութ, 2022 Դեկտեմբերի 28, էջ 5):

Իսկ երրորդ ընդգծումը թէ «եղած եմ կրտսեր աշխատակիցը Սիմոն Սիմոնեանին», Դանիէլեան այստեղ կ’ակնարկէ այն աշխատութեան որ կոչուեցաւ «60 տարի հայ գրականութիւն Սուրիոյ եւ Լիբանանի մէջ» որ դժբախտաբար մնաց անաւարտ:

Արձակագիր Արմէն Դարեան, յետ Սիմոնեանի մահուան իր գրած «Ողջո՜յն, Սիմոն…» յօդուածին մէջ, այս աշխատութեան մասին կ’ըսէ թէ Սիմոնեանը «Ինքն էր նախաձեռնողը «60 Տարի Սուրիոյ եւ Լիբանանի Հայ Գրականութիւն» աշխատութեան պատրաստութեան: Ի՛րն էր գաղափարը եւ իր վրայ առած էր աշխատանքին մեծագոյն բաժինը: Իր առասպելական խանդավառութեամբ եւ աշխատունակութեամբ վարակեց նախ Երուանդ Պարսումեանը, ապա՝ Ժիրայր Դանիէլեանն ու զիս:» (Արմէն Դարեան, «Մատեան բանաւոր խօսքի», Պէյրութ, «Սիփան» հրատ., 2012,  էջ 181:)

Համեստագոյնն Արմէն Դարեան, իր անունը դրած է վերջին տեղը… Այդ օրերուն Երուանդ Պարսումեանի Լիբանանէն դէպի Գանատա մէկնումով, այս գործին աշխատակցութեան կը միանար մատենագէտ Ժիրայր Դանիէլեանը՝ Պարսումեանը դառնալով հեռակայ աշխատակից: Իսկ Հալէպէն Թորոս Թորանեանն ալ  հեռակայ՝  նոյնպէս պիտի բերէր իր մասնակցութիւնը: (Մանրամասնութիւններուն համար տես, Թորոս Թորանեան, «Սիմոն Սիմոնեան երեւոյթը», Հալէպ, տպ. «Կիլիկիա», 2004,  էջ 213-220:)

Պէյրութի նաւահանգիստի պայթիւնէն ետք իր աչքի տեսողութիւնը բոյժելու յոյսով երբ Դանիէլեան կը պատրաստուէր մեկնիլ Միացեալ Նահանգներ, իր տիկնոջ Զուարթին միջոցով «60 տարի հայ գրականութիւն Սուրիոյ եւ Լիբանանի մէջ» աշխատութեան տրցակը յանձնեց Սիմոն Սիմոնեանի Արխիւին, որ եկաւ միանալու հոն գտնուող միեւնոյն նիւթին մաս կազմող մէկ այլ տրցակին:

ՄԱՐԶՊԵՏ ՄԱՐԿՈՍԵԱՆԻ ՀՐԱԺԵՇՏԸ ԼԻԲԱՆԱՆԷՆ

Մարզպետ Մարկոսեանը 1965ին Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն տիրանալէ ետք գիտութեան մագիստրոսին, կը պատրաստուէր մեկնիլ Միացեալ Նահանգներ՝ գիտութեան դոկտորականին ալ տիրանալու համար: Իր հրաժեշտի այցելութիւններու ընթացքին ան կը հանդիպի նաեւ իր ուսուցիչներէն Սիմոն Սիմոնեանին: Մարկոսեան՝ այսպէս կը նկարագրէ այդ հանդիպումը. «1965ի յուլիսեան այդ թռիչքէն քանի մը օր առաջ, վերջին անգամ այցելեցի նախկին ուսուցչիս եւ բարեկամիս՝ հանգուցեալ Սիմոն Սիմոնեանին հրաժեշտ առնելու: Նստած էր իր գրասեղանի ետին տպարան Սեւանի մէջ: Լայն ժպիտով ընդունեց զիս եւ երբ իմացաւ այցելութեանս պատճառը պահ մը լուռ դիտելէ ետք ըսաւ.- Այլեւս քեզի խրատ տալ չըլլար, պէտք չունիս (ընդգծումը իմ կողմէս Սասուն Ս.): Կը մաղթեմ յաջողութիւն եւ եթէ կրնաս, փորձէ ապրիլ շրջանի մը մէջ ուր հայեր կան եւ կապերդ մի կտրեր: Աստուած հետդ:
Ձեռքս սեղմեց ու բաժնուեցանք:»  (Մարզպետ Մարկոսեան, «Քաղաքներու կախարդանքը – Եռամաս դիտարկումներ Ա.», Անթիլիաս, տպ. Կաթողիկոսութեան, էջ 65-66:)

Այս գիրքը, որ Մարկոսեան նուիրուած է իր քրոջ՝ Սեդա Մարկոսեան-Խտշեանին, ունի նաեւ շնորհակալական խօսքեր ուղղուած խմբագիրներ՝ Անդրանիկ Ծառուկեանին («Նայիրի» Պէյրութ), Սիմոն Սիմոնեանին («Սփիւռք» Պէյրութ), Արփիկ Միսաքեանին («Յառաջ» Փարիզ), եւ Գրիգոր Շէնեանին («Նոր Կեանք» Գալիֆորնիա): Սիմոնեանին ուղղուած շնորհակալիքը կ’ըսէ. «Ջերմ շնորհակալութիւն նաեւ ողբացեալ Սիմոն Սիմոնեանին՝ «Սփիւռք»ի խանդավառ ու խանդավառող խմբագրին եւ ուսուցչիս»:

Մէջբերում մը Մարկոսեանի սոյն գիրքէն. «Մեր ժամանակներուն ունեցանք լարախաղաց բայց հաւատաւոր եւ… սոցիալիստօրէն ռէալիստ չեկիստներ որոնք իրենց տրուած ստեղծագործական ստերջութեամբ կը փառասիրեն տնօրինել թէ ո՞վ պէտք է գրող ըլլայ ու ե՞րբ կամ ի՞նչ պէտք է գրէ: Այդ երանելի հովկուլներուն պէտք է թողուլ որ կլլեն իրենց իսկ արտաբերած խոնաւ… հովը» (էջ 16-17):

Իրողութիւն մը շեշտելու է այստեղ, թէ Մարկոսեան աշխատակցած է քիչ մը վերեւ նշուած բոլոր թերթերուն՝ բացի Սիմոն Սիմոնեանի «Սփիւռք»էն: Իսկ «Սփիւռք»ի մէջ իր ստորագրած միակ յօդուածը, կը զուգադիպի 1965ի այն կարճ, 3-4 ամսուան ժամանակահատուածին՝ երբ շաբաթաթերթը փոխանցուած էր Գէորգ Աճեմեանին ու կը խմբագրուէր անոր կողմէ:

Նոյնն է պարագան նաեւ Ժիրայր Դանիէլեանին, որու աշխատակցութիւնը «Սփիւռք»ին, ինչպէս տեսանք՝ եղած է պատահական:

* * *

ՅԱՒԵԼՈՒՄՆԵՐ ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ ԿԱՅՔԷՋԻՆ

Սիմոն Սիմոնեանի Արխիւէն  կայքէջի Գիրքեր բաժինին մէջ, ուր նախապէս զետեղուած էին Սիմոնեանի գեղարուեստական եւ բանասիրական հեղինակութիւններու մատենագիտութիւնները, ունեցաւ երկու բաժիններու յաւելումներ, որոնք կը կրեն հետեւեալ վերնագիրները.

ա. Հատորներ՝ Սիմոնեանի մասին, ուր տրուած է մատենագիտութիւնը տասնըմէկ հատորներու, որոնց պարունակութիւնը ամբողջութեամբ կամ մասնակիօրէն, նուիրուած է Սիմոն Սիմոնեանին եւ կամ՝ իր «Սփիւռք» շաբաթաթերթին:

Հատորներէն առաջինը 1983ին Լոս Անճելըսի «Գրական խմբակ»ին կողմէ կազմակերպուած՝ Սիմոն Սիմոնեանի յոբելենականին նուիրուած գրքոյկն է. իսկ մնացեալներուն հեղինակներն են՝ Սագօ Օգնայեան, Կարապետ Փօլատեան, Յարութիւն Կարեւորեան, Աղասի Յովհաննիսեան, Սասուն Գրիգորեան, Թորոս Թորանեան, Ասատուր Կիւզելեան, Լեւոն Շառոյեան եւ Թեհմինա Մարութեան:

բ. Հատորներ՝ Սիմոնեանի ձօնուած, ուր տրուած է մատենագիտութիւնը հինգ գիրքերու, երեքը ձօնուած Սիմոն Սիմոնեանին առանձինն, իսկ մնացեալ երկուքը, այլ անձնաւորութիւններու կողքին՝ նոյնպէս ձօնուած կամ նուիրուած Սիմոն Սիմոնեանին:

Այս հատորներու հեղինակներն են՝ Պօղոս Գուբելեան, Մարզպետ Մարկոսեան, Երուանդ Քասունի, Մկրտիչ Մ. Պուլտուքեան եւ Ասատուր Կիւզելեան:

* * *

Շնորհակալութիւն Հայաստանի Ազգային գրադարանի անձնակազմին, որ արդէն ամբողջացուցած է թուայնացումը Թորոս Թորանեանի կարգ մը գիրքերուն: Անոնց մէջ է նաեւ Թորանեանի «Սիմոն Սիմոնեան երեւոյթը» հատորը, որ նաեւ հասանելի է Սիմոն Սիմոնեանի Արխիւէն կայքէջի Հատորներ Սիմոնեանի մասին բաժինին ընդմէջէն:

Լաւ մնացէք:

Յարգանքով՝
Սասուն Սիմոնեան
Փետրուար 2023, Անթիլիաս-Լիբանան

ԹՂԹԱՀԱՆԴԷՍ
—

ՍԻՄՈՆԵԱՆԷՆ՝ ԴԱՆԻԷԼԵԱՆԻՆ ՀԱՍՑԷԱԳՐՈՒԱԾ ՆԱՄԱԿՆԵՐ

Տարիներ առաջ, այլոց շարքին, Ժիրայր Դանիէլեանէն ալ խնդրած էի ունենալ պատճենները այն ամէն ինչին որ իր մօտ կրնար գտնուիլ Սիմոն Սիմոնեանէն:

Արձագանգող սակաւաթիւներէն էր Ժիրայր Դանիէլեան:

Վարը տրուած նիւթերու ժամանակաշրջանը, լիբանանեան քաղացիական պատերազմի տարիներն են, երբ շատ բան դադրած էր կանոնաւոր գործելէ՝ ինչպէս տարրական դարձած հեռաձայնը: Ստիպուած Սիմոնեան իր քիւրտ կազմարար պաշտօնեայ Ահմէտ Քուրտի Տարուիշին հետ ղրկած է վարը տրուած այս տասը նամակներն ու այցետոմսերու վրայ գրուած երկտողները, այդ օրերուն տակաւին Հայկազեան գոլէճի գրադարանապետ եւ իրեն աշխատակից Ժիրայր Դանիէլեանին:

Ա.

16 Մարտ, 1982

Ողջոյն

1- Կը գնահատեմ ու կը շնորհաւորեմ «Մամուլի Մատենագիտութեան» զոյգ աշխատութիւններդ: Լուսցուցի…

2- Փոխանակութեան ֆոնտի գիրքերուն ՆԵՐԿԱՅ ցանկը ունի՞ս, կրնա՞ս ՀԻՄԱ տալ գրաբերիս:

Բազմարդիւն փոխանակութիւններ կրնանք ընել:

Սիրով՝ Քոյդ՝
Ս. Սիմոնեան

Բ.

[Անթուակիր]

Ժիրայր, ողջո՛յն,

Ե՞րբ պիտի տեսնուինք:

«Անի»ի եւ «Շիրակ»ի [հաւաքածոներու] պակասները [պէտք է ամբողջացնել]:

Կը շնորհաւորեմ Արա Գալայճեանին տուած պատասխանդ, որ ինքնին «փոքր» մատենագիտութիւն մըն է Արեւմտահայ Գրականութեան: Միայն փոքր տեղ մը (հեռուն) իրաւունք ունի Գալայճեանը: Կը խօսինք…

Գ.

12 Հոկտեմբեր 1982

Շատ սիրելի Ժիրայր,

Ողջոյն:

Շնորհ չըրիր երեսդ ցոյց տալու՝ Հայաստանցի… հարսի պէս:

Պիտի յոգնեցնեմ քեզ:

Լոս Անճելըսէն մեծ սրտաբան մը սիրտիս document-ները ուզած է. photo-copy-ները կ’ուզեմ ղրկել, մայրերուն կրնամ պէտք ունենալ… դժբախտաբար:

Խնդրեմ նկարես:

Երկարները՝ 2 կտորով, ապա ճիշդ տեղէն scotch-ով փակցնելով:

* * *

«Ապա դառնամք ի լոյս աստուածգիտութեան»:

«Հասկ»ի մասին գրածդ «Շիրակ»ի մէջ լաւ էր. գրեթէ սխալ չկար ուր կարելի էր սխալներ գործել: Անարդար պարբերականի մը մէջ («Շիրակ») արդար դուրս ելած էիր:

Հարցումներ

1. Կրնա՞ս օրինակ մըն ալ… նուիրել Ձեր՝ Հայկազեան [գոլէճ]ի հայ պարբերական մամուլի խմորատիպ հատորէն (տունը օրինակ մը ունիմ):
2. Փոխանակելի թերթերուն ցուցակը պատրաստ եղա՞ւ: Օրինակ մը հաճիս, եթէ լրացաւ:
3. Կրնա՞ս հեռաձայնել: Մեր հեռաձայնը կ’ընդունի, բայց գիծ չ’առնէր:
4. Հին «Շիրակ»ը (Վահան Թէքէեանի) ո՞ր տարիներուն (ինչ թիւերով) լոյս տեսաւ՝ Ա. Եգիպտոս, Բ. Պոլիս (Սահմանադրութենէն ետք), Գ. Զինադադարէն ետք (1918):

Պոլսոյ «Մասիս»ը ո՞ր տարիներուն լոյս տեսաւ (ի՞նչ թիւեր), իր բոլոր շրջաններով:

Նոյնպէս «Շանթ»ը…

Խոր շնորհակալութեամբ՝
Ս. Սիմոնեան

Դ.

[Մօտաւոր թուական,1982ի վերջ]

Ժիրայր, ողջոյն.-

Հայաստանի մեծ քարտէսին (210 x 100 cm…) մէկ անկիւնը պիտի դնեմ Հայոց ներկայ բնակչութեան թիւը

ա) Հայաստանի մէջ (3.150.000 ?)

բ) Սովետական Միութեան մէջ ?!…

Մանրամասնութեամբ եթէ կարելի է ԱՅՍՕՐ…

Վրաստան, Ազրպէյճան, Ռոստովի-Նոր Նախիջեւանի շրջան, Մոսկուա- Լենինկրատ, Թիւրքիա, Պալքաններ, Անգլիա, Արեւմտեան Եւրոպա, Ափրիկէ, Կիպրոս, Լիբանան-Սիւրիա, Արաբական երկիրներ:

Բժիշկ [Երուանդ] Խաթանասեանի գիրքը կ’օգնէ:

Անսահման շնորհակալութիւն…

Ե.

1 Օգոստոս, 1984

Ժիրա՛յր, ողջոյն.-

Տան արխիւի դասաւորման ատեն գտայ Վահան Թէքէեանի 3 քերթուածներուն ձեռագիրները՝ («Սեւան» Ա.ի մէջ տպուած), եւ 2 նամակ, ինչպէս նաեւ «60 տարի [հայ գրականութիւն Սուրիոյ եւ Լիբանանի մէջ]»ի համար շատ նիւթեր:

Աճապարե՛նք:

Սիրով՝ Քոյդ՝
Ս. Սիմոնեան

Զ.

10 Օգոստոս

Սիրելի Ժիրայր, ողջոյն.

Այս նամակը բժիշկ Ներսէս Քիւփելեանէն է, [Սիրան] Սեզայի ամուսինը: Թուականը՝ 2 Փետրուար 1946, յորում խորհած է (սկսա՞ծ) գրել՝ Սիւրիոյ եւ Լիբանանի հայ գրականութեան պատմութիւն», «1925էն (ինչո՞ւ ոչ աւելի առաջ…) մինչեւ մեր օրերը»…

«Գործին կէսը արդէն վերջացած է» եւայլն:

Ո՞ւր կրնայ ըլլալ ձեռագիրը. [իր զաւկին] Վահագնի՞ մօտ. ո՞ւր է Վահագնը…

Տեղ մը տպուա՞ծ է:

Քոյդ՝
Ս.Ս.

Արխիւիս դասաւորման մէջ եմ. տակաւին ուրիշ հետաքրքրական նիւթեր ալ կրնան ի յայտ գալ:

Է.

Այս երկտողը գրուած է Ուրբաթ օրը 8 Փետրուարին [1985]

Ողջոյն սիրելի Ժիրայրին,

Օթոյին մէջ կը գրեմ:

Հարցում

1) Թիւրքերուն թիւը ի՞նչ է (իրական, ըստ վերջին թիւերուն Encyclopedia-ին տուած):

Իսկ ըստ իրենց ի՞նչ է իրենց կարծած (ուզած) թիւը:

2) Ապա Թիւրքիոյ

ա) Լազերուն

բ) Քիւրտերուն

գ) Ալաուիներուն թիւերը

3) Անուշաւան Ֆրանկիւլեանէն մէկ գիրք միայն գտայ.- Դուք [Հայկազեան գոլէճի գրադարանը] ինչ որ ունիք, հետդ բեր (յատկապէս պատմուածքներու հատորներ):

4) Լեւոն Բաշալեանի «Նոր Կեանք»էն ձեր հաւաքածոյին պակսող 40-50 էջի «գիւտը» եղաւ…

5) Ես բաւական նիւթեր գտայ «60 Տարի…»ի համար [= 60 տարի հայ գրականութիւն Սուրիոյ եւ Լիբանանի մէջ» աշխատութեան համար]:

Ի տեսութիւն գիշերը:

Քոյդ՝
Ս. Ս.

Ահմէտը, պիտի գայ [մօտդ] այսօր 13 Փետրուար 1985[ին]:

Վաղը՝ «60 օր»: [«60 տարի հայ գրականութիւն Սուրիոյ եւ Լիբանանի մէջ» աշխատութեան հանդիպման օրն է]

Ը.

25 Փետրուար 1985

Ողջոյն Ժիրայրին,

Չունիմ «Հայկազեան Տարեգիրք»էն 1974-էն սկսեալ:

Միւս հաւաքածոներս լրացուցի՞ր:

Այս իրիկուն մեր տունը:

Չմոռնա՜լ…

Քոյդ՝ սիրով՝
Ս.Ս.

Ուղարկուած՝ հ. 5-9

Ժ.Դ. [Ձեռագիր այս նշումը կը պատկանի Ժիրայր Դանիէլեանին]

Թ.

28 Մարտ 1985

Ժիրա՛յր,

Ողջոյն:

Ահմէտը կրնայ քեզի օգնել – առանց քեզ խանգարելու ի գիւտ «Հանդէս Ամսօրեայ»ներու կամ «Բազմավէպ»ներու:

Քոյդ՝
Ս. Սիմոնեան

Ժ.

[Անթուակիր]

Ժիրա՛յր, ողջոյն.

Ալֆոնսին [Ադդարեան = Արմէն Դարեան] հետ համաձայնեցանք վաղը ժամը 1-ին մօտդ [ըլլալ]:

Հինգշաբթի՝ մեր տունը:

Յառաջիկայ շաբաթ՝ ամէն օր [հանդիպում]:

ՄԱՐԿՈՍԵԱՆԷՆ ՈՒ ՄԱՐԿՈՍԵԱՆԻՆ՝ ՆԱՄԱԿՆԵՐ

Ստորեւ տրուած են Մարզպետ Մարկոսեանէն երեք նամակներ, երկուքը հասցէագրուած Սիմոն Սիմոնեանին իսկ երրորդը Լէօ Համալեանին (1920-2003):

Վերջին նամակը Սիմոն Սիմոնեանէն հասցէագրուած է Մարկոսեանին:

Ա.

Մարզպետ Մարկոսեանի առաջին նամակին պարունակութեան նիւթն է՝ «Անժամանդրոս» վէպի անգլերէն թարգմանութեան ծրագիրը: «Անժամանդրոս»ը Սիմոնեանի այն վէպն է, որ տպուեցաւ 1978ին եւ իր փափաքով՝ հրապարակուեցաւ միայն իր մահուընէ ետք: Սիմոնեանի ողջութեան, վէպէն տպագրուած օրինակ մը (կամ երկու), շրջեցաւ Լիբանանի, Սիւրիոյ, Ֆրանսայի ու Ամերիկայի մէջ եւ կարդացուեցաւ Սիմոնեանի կարգ մը ծանօթներուն կողմէ՝ ինչպէս Մարզպետ Մարկոսեանը:

19 Հոկտեմբեր, 1979
Պօսթըն

Սիրելի պրն. Սիմոնեան,

Կ’ուզէի աւելի կանուխ գրել, ձգձգեցի որպէսզի տեսնեմ թէ կարելիութիւն կա՞ր ընդառաջելու ձեր փափաքին: Չեղաւ: Ներկայիս ինծի համար գրեթէ անկարելի է ծաւալուն աշխատանքի՝ ինչպէս «Անժամանդրոս»ի թարգմանութիւնը, ձեռնարկելու: Պատճառը անհեթեթ դժկամութիւն չէ այլ պարզապէս ստեղծուած կացութիւնը- Պօսթընէն կը մեկնիմ Նիւ Եօրք, Նոր Տարիին, հոն ստանձնելու դասախօսի պաշտօն տեղւոյն բժշկական համալսարաններէն մէկուն մէջ, եւ հոն հասնելէս ետք, նուազագոյն տարի մը անհրաժեշտ է կեանքը իր առօրեային մէջ –routine- դնելու: Իսկ, յառաջիկայ երկու ամիսները, Պօսթընի մէջ արդէն իսկ «գրաւուած» են – պէտք է ամբողջացնեմ արդէն իսկ սկսուած կարգ մը գործեր: Արդ, սիրելի պրն. Սիմոնեան, թոյլ տուէք որ չընդառաջեմ ձեր առաջարկին եւ յուսամ կը հասկնաք կացութիւնը:

Ի դէպ, վէպին մասին առաջին անգամ լսեցի Գէորգէն [Աճեմեան] շուրջ երկու տարի առաջ: Կարդալէս ետք, համաձայն եմ իրեն հետ թէ գիրքը լաւ է եւ կը կարօտի 50-80 էջնոց վիրաբուժումի – բան մը զոր արդէն իսկ ըրած էք: Իւրայատուկ եւ հետաքրքրական յղացք մըն է եւ յաջողած էք կերպարներուն շունչ տալ եւ համոզիչ դարձնել – հակառակ ոմանց ֆանթասթիք ըլլալուն: Փոքր սրբագրութիւն մը – տեղ մը (էջը չեմ յիշեր) կը խօսիք գիտական նուաճումներու մասին եւ գործածած էք «ռէյզըր» բառը – որքան որ կրնամ գուշակել “lasor” (= լէյզըր) ըսել կ’ուզէք, որովհետեւ «ռէյզըր» կը նշանակէ… ածելիի շեղբ:

Ինչ որ է, ջերմ շնորհաւորութիւններս գործին համար եւ կը մաղթեմ որ շուտով լոյս ընծայէք – բնագիրը: Ջերմ բարեւներ Գէորգին եւ միւս տղոց:

Սիրով՝
Մարզպետ

Բ.

Լէօ Համալեանին ուղղուած այս նամակը թարգմանուած է անգլերէնէ: Համալեան եղած է խմբագիրը Նիւ Եօրքի մէջ անգլերէնով լոյս տեսնող ու Հ.Բ.Ը.Մ.ի հրատարակութիւնը եղող՝ “Ararat”  եռամսեայ հանդէսին:

Նամակին նիւթն է “Ararat”ի թիւերէն մէկուն մէջ յաւելուած մը նուիրել Սիմոնեանին: Նամակին մէջ Մարզպետ Մարկոսեան կը ներկայացնէ Սիմոն Սիմոնեանը՝ Լէօ Համալեանին:

Սիմոնեանի արխիւին մէջ գտնուող այս օրինակը պատճեն մըն է՝ բաղկացած երեք էջերէ:

Նամակին մէջի կարմիր մելանով նշումները կը պատկանին Սիմոնեանին:

15 Ապրիլի, 1983
Նիւ Եորք

Սիրելի Լէօ,

Քանի մը շաբաթներ առաջ, Պէյրութէն պարոն Սիմոն Սիմոնեանը հրաւիրուած էր Լոս Անճելըսէն խումբ մը իր բարեկամներուն կողմէ` յարգելու համար իր ներդրումը հայոց պատմագրութեան, գրականութեան եւ լրագրութեան: Կազմակերպիչները այդ վկայահանդիսութեան՝ նախկին գրողներ եւ աշխատակիցներ «Սփիւռք»ի, այն շաբաթաթերթը որ պարոն Սիմոնեան հիմնեց եւ խմբագրեց մինչեւ 70ականներու սկիզբը, [մինչեւ 1974ի Դեկտեմբեր] (Սասուն Ս.) եւ ապա զայն փոխանցեց Գէորգ Աճեմեանին, վիպասան մը ինքնին: Ցաւալի է որ «Սփիւռք»ը դադրեցաւ հրատարակուելէ 1976ին՝ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին պատճառով:

Ինչ որ պարոն Սիմոն Սիմոնեան յաջողեցաւ ընել իր խմբագրութեան օրերուն, բացի յայտնաբերելէ եւ քաջալերելէ ապագայ խոստացող գրողներ, շաբաթաթերթը վերածելն էր իսկական անկախ վայրի մը, ուր տարբեր կարծիքներ կրնային արտայայտուիլ, արծարծուիլ ազատօրէն, եւ այս առանց որեւէ տեսակի գրաքննութեան: «Սփիւռք»ը եղաւ այն հարթակը ուր թէ Սփիւռքի եւ թէ ալ Հայաստանի հայ կեանքը արտացոլուեցաւ առանց որեւէ շպարի ու աղաւաղման:

Պատիւը կ’երթայ մէկ անձի – պարոն Սիմոն Սիմոնեանին: Կրնաս զարմանալ թէ ինչու կը գրեմ այս բոլորը – պատճառը հետեւեալն է. նոր իմացայ որ Արիս Սեւակը արդէն թարգմանած է Սիմոնեանի քանի մը պատմուածքները, որոնցմէ երեքին պատճենները կը գտնես այս պահարանին մէջ: Գոհ պիտի մնայի եթէ նկատի ունենայիր զանոնք՝ հրատարակուելու համար «Արարատ»ի մէջ: Երէկ գիշեր խօսեցայ Արիսին հետ, եւ ան ըսաւ թէ գոհունակութեամբ վերստին կը նայի անոնց, կը քննէ, ու կը սրբագրէ հարկ եղած պարագային՝ եթէ դուն որոշես հրատարակել զանոնք: Ես իմ կարգիս, շատ ուրախութեամբ կը գրեմ ներածական էջ մը պարոն Սիմոնեանի կեանքին, եւ իր անգնահատելի, վիթխարի ու բազմակողմանի նպաստին՝ հայոց գրչութեան:

Կ’ուզեմ այստեղ իբր յաւելեալ տեղեկութիւն նշել, որ պարոն Սիմոնեան Սփիւռքի մէջի առանցքային գրողներէն մէկն է: Իբր առաջին կարգի պատմաբան, ան երեւան հանած է միջնադարեան հայ տաղասացի մը տաղերը եւ դարձուցած հասանելի:  Ան նաեւ օգնած է դասաւորելու եւ վերլուծելու բազմաթիւ ձեռագիրներ, համագործակցութեամբ Գարեգին Կաթողիկոս Յովսէփեանցի: Իբր գրող, իր պատմուածքները, մանաւանդ «Լեռնականներու վերջալոյսը» հատորին մէջ հաւաքուածները, ձեւով մը վերջին օղակն են այն գրուածքներուն որոնք առնչուած են հայ գիւղի կեանքին, որ ընդհանուր նայուածքով մը սկսաւ Թլկատինցիով եւ աւելի ընտիր դարձաւ Զարդարեանով, Յակոբ Օշականով, Համաստեղով ու Մնձուրիով, եւ վերջապէս Սիմոնեանով:

Սիմոնեանի աշխարհը Սասունն էր ու անոր վերապրողները Հալէպի մէջ: Ան Սասունը փրկեց իր պատմուածքներով. եւ իրը նկարագրութիւնն է այդ գիւղացիներուն -աստուածները հայկական բարձրաւանդակին- վերջալոյսին՝ օտար միջավայրի մը մէջ: Իր չհրապարակուած [«Անժամանդրոս»] վէպը որ կարդալու առանձնաշնորհումը ունեցած եմ 1976ին, [պէտք է ըլլայ 1979ին Սասուն Ս.] Սիմոնեանը կը վերածէ մեր ամբողջական գրողներէն մին: Բարդ վէպ մըն է՝ վէպի մէջ, որու մէջ կը դիմակալենք ոչ միայն այն որով ցարդ կ’ընթանայինք՝ այլ նաեւ այն խոչընդոտները որոնք կը դիմակալեն հայերը՝ Հայաստանի մէջ: Այլաբանական կառուցուածք մը ունի, ըսուելիքը ուժգին տեղ հասցնելու միտումով տրուած: Այո իր ոճը միանգամայն ուղիղ է, կենսունակ, առաջնորդուած խայթող սրամտութեամբ (այս վերջին կէտը աւելի շեշտուած է իր երգիծական կտորներուն մէջ), որ կը հեշտացնէ ընթերցումը թախծոտ պատմութեան: Պիտի կանգ առնեմ այստեղ, եւ եթէ փափաքիս յաւելեալ տեղեկութիւն՝ ուրախութեամբ պիտի փոխանցեմ քեզի:

Յուսամ կը վայելես կեցութիւնդ Փարիզի մէջ: Բարեւներս Լինտային եւ քեզի՝ Տայանայի, Ճէգի եւ իմ կողմէս:

Լաւագոյն մաղթանքներով,
Ողջոյններ՝
Մարզպետ

S. Margossian
3450 Wayn Ave. Apt. 22F,
Bronx, N.Y. 10467,
U.S.A.

Գ.

9 Յուլիս, 1983

Սիրելի պրն. Սիմոն,

Ատենին ստացած եմ ձեր բացիկները:

Արիսին հետ կը ջանանք պատրաստել նիւթերը. դեռ չեմ ստացած «Անժամանդրոս»ը: Քիչ առաջ Յակոբ Վարդիվառեանին հետ խօսեցայ եւ խոստացաւ քանի մը օրէն ճամբել. երբ ստանամ կը կատարենք ընտրութիւնը հատուածին եւ Արիսին կը յանձնեմ որպէսզի թարգմանէ:

Լէօն թելադրած էր որպէսզի Գէորգը [Աճեմեան] «Սփիւռք»ի մասին գրէ –ոչինչ չէիք ըսած այդ մասին. որեւէ վերապահութիւն ունի՞ք. իմ տպաւորութիւնս այն է որ վերապահ էիք. բայց կը կարծեմ որ Գէորգը յարմարագոյն անձն է, եթէ ուզէ գրել: Շուտով 10-12 օրէն եթէ Աստուած ուզէ Պէյրութ կը մեկնիմ եւ հոն եղած միջոցիս կը ջանամ Գէորգը տեսնել եւ հետաքրքրուիլ այդ ուղղութեամբ: Դուք քանի մը անուն թելադրեր էիք Արիսին, բայց պիտի չուզէի անոնց հետ գործ ունենալ: Խօսեցայ Անդրանիկ Փոլատեանին, ձեր խաթրին համար, խոստացաւ բան մը պատրաստել. եթէ խօշիս չգայ գրածը թերեւս չգործածեմ: Կարեւորը լաւ յաւելուած մը պատրաստելն է ձեր ամբողջական –կարելի չափով-  կերպարը, նպաստը ներկայացնելու «Արարատ»ի [“Ararat”] ընթերցողներուն: Ինչ որ է, դեռ կը խօսինք այս մասին. մինչ այդ ջերմ բարեւներ ձեր ազնիւ տիկնոջ եւ պողպատեայ առողջութիւն ձեզի: Գառնիկին [Աճեմեան] հետ խօսեցայ. յայտնեց որ ձեր ուզած նիւթերը ճամբած է արդէն – Յակոբը ղրկած է. իսկ մնացեալը Անդրանիկը փոստով ղրկած Պէյրութ: Ջերմօրէն կը բարեւէ ձեզի:

Կրկին, յաջողութիւն եւ առողջութիւն:

Սիրով՝
Մարզպետ

Յ.Գ. Իտալերէն եւ երբեմն անգլերէնի մէջ գործածուած բառ մը կայ –IMPROVISATORE- որ մօտաւոր կերպով կը նշանակէ մէկը որ յանպատրաստից պատմութիւն կամ քերթուած կը յօրինէ. անոր համապատասխանող հայերէն ճշգրիտ բառ մը կա՞յ. շնորհակալ կ’ըլլամ եթէ իմացնէք:

Նոյն

Չիրականանար “Ararat”ի մէջ յաւելուածի մը տպագրութիւնը: Սիմոնեանին ուղղուած անթուակիր նամակի մը մէջ, խմբագիր Լէօ Համալեան կը յայտնէ թէ անգլերէնով բաւականաչափ նիւթ չէ հաւաքուած արդարացնելու համար նման հրատարակութիւն մը, միեւնոյն ժամանակ սակայն յայտնելով, թէ Սիմոնեանի «Աստծու ամրն է» պատմուածքը, Արիս Սեւակի թարգմանութեամբ, կը ծրագրէ տպել “Ararat”ի Աշնան (շատ հաւանաբար 1983 կամ 1984 ըլլալու է) համարին մէջ: Պատմուածքը լոյս կը տեսնէ Սիմոնեանի մահէն տարի մը ետք “Ararat”ի 1987ի Գարնան թիւին (2) մէջ, էջ 15-18:

Դ.

Այս նամակը Սիմոնեանի կողմէ հասցէագրուած է Մարզպետ Մարկոսեանին եւ կը շօշափէ “Ararat”-ի յաւելուածը չտպագրուելուն նիւթը: Նամակը որ բնագիր օրինակ մըն է, կրնայ ղրկուած նամակի մը ընդօրինակութիւնը ըլլալ, կամ կրնայ գրուելէ ետք ղրկուած չըլլալ նաեւ՝ այդ ժամանակաշրջանին Լիբանանի նամակատան անկանոնութեան, կամ նամակը մեկնող ճամբորդի մը չկարենալ հասցնելուն պատճառով:

Նամակը գրուած է 1986ի Յունուարի 7ին՝ օր մեռելոցի:

Քիչ ժամանակ անց, իր ծննդեան օրով՝ Մարտի 24ին, Անթիլիասի իր բնակարանին մէջ սրտի կաթուածով կը մահանայ Սիմոն Սիմոնեան: Յետ իր մահուան, Գէորգ Աճեմեան «Սփիւռք» պարբերագիրքի 1986ի համարը ամբողջութեամբ կը նուիրէ Սիմոն Սիմոնեանին (տպագրուած 1987ին), ուր նաեւ կը հրատարակէ Սիմոնեանի մասին անգլերէնով գրած իր ակնարկը, եւ ծանօթագրութեան մէջ կ’արձանագրէ. «Մեզի անծանօթ պատճառներով [“Ararat”ի յաւելուածի] ծրագիրը մնաց անկատար եւ այդ թիւը լոյս չտեսաւ երբեք:» «Սփիւռք»ի նշեալ Սիմոնեանի նուիրուած համարը, եւ Աճեմեանի անգլերէն ակնարկը կարելի է կարդալ այս յղումին այցելելով   «Սփիւռք», Պէյրութ, նոր շրջան թիւ 2, 1986, Աճեմեանի ակնարկը էջ 72-78:  

7 Յունուար 1986 

Շատ սիրելի Մարզպետ,

Ողջոյն եւ համբոյր:

Կը շնորհաւորեմ Ամանորդ եւ Ս. Ծնունդը՝ լաւագոյն բաները մաղթելով քեզի: Չեմ կարծեր որ լաւագոյն բաներէն մէկը ամուսնութիւնը ըլլայ: Կ’ըսեն որ ուշը շատ համով կ’ըլլայ չամիչի պէս:

Քեզի ղրկեցի՞ “Ararat”-ի խմբագիր Համալեանի ինծի ուղղած երկտողին copy-ն: Իր նամակը շատ ուշ հասաւ ձեռքս: Զուիցերիա սպասած է տղուս [Յովիկին] ժամացոյցներուն մօտ:

Ափսո՜ս, անբուժելիօրէն հայ գրականութիւնը կուսակցականացած է. այս մեղքը, ըստ իս, իր մեծագոյն որդն է, որ զինք կ’ուտէ, ինչպէս թրթուրը՝ թութի տերեւները: Կուսակցականութիւնը համարժէք դարձած է տաղանդին, կամ փոխադարձաբար: 

Գրող չէ ան որ կուսակցական չէ: Այս ախտին մէջ իրարու հետ համազօր ախոյաններ են մեր աջն ու մեր ձախը: Շահնուր (կարծեմ «Վաւերաթուղթ»ին մէջ) գեղեցիկ դատում մը ունի. «Մեր մէջ ամենէն աւելի իրար կ’ատեն ու իրար կը սիրեն ամենէն աւելի իրար նման եղողները»:

Արդար եւ իրաւ: Դժբախտաբար:

Փակենք այդ էջը: Թղթածրարը:

Ինչ որ պէտք է վերադաձնել ինծի, յանձնէ Գէորգին [Աճեմեան], որ յուսամ, կը տեսնէ քեզի:

Շատ ուրախ կ’ըլլամ եթէ ինծի գրես քու գործերուդ եւ անելիքներուդ մասին:

Կը շնորհաւորեմ քու անկախութիւնդ: (Ընդգծումը իմ կողմէս. Սասուն Ս.)

Ընդունէ՛ իմ խոր շնորհակալութիւնները քու շատ ազնիւ մտածումներուդ եւ արարքիդ համար՝ ինծի հանդէպ: Դժուար եւ հազուագիւտ քաջութիւն է ինծի ըլլալ, իսկ ամենէն դիւրին բանն է ինծի հայհոյելը:

Քալեցի մինչեւ հիմա:

Պիտի կարենա՞մ այսուհետեւ քալել եւ «գերեզման չտարուելիք բաները» դուրս պահել փոսէն, որմէ շատ հեռու չեմ ալ:

Համբուրելով քեզ՝
Ս. Սիմոնեան
Անթիլիաս 

Անցեալ օր քոյրդ [Անահիտը] եւ քերայրդ [Մելքոն Պուլղուրճեանը] տեսայ դեղարանը եւ խնդրեցի որ քեզի հաղորդեն իմ ողջոյնները:

ՎԵՐՋ

ՆԵՐԿԱՅ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ
պարտամուրհակ ունի վերստանալու եւ վերստեղծելու
ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԱՍՏԱՆԸ
Սիմոն Սիմոնեան

Յարգելի ընթերցող,

«Հայ Ժողովուրդէն ետք ամենէն շատ կը զգամ ու կը սիրեմ Պարսիկը…
Պարսի՛կը որ եղաւ մեր մշտական հարեւանը, դարաւոր ուղեկիցը, բախտակիցը, եւ արիւնակիցը…»

Վերի երկու նախադասութիւնները առանձնացուցած եմ Սիմոն Սիմոնեանի «2500 ԱՄԵԱԿ ԱՐԻԱԿԱՆ ՓԱՌՔԻ»  յօդուածէն՝ տրուած քիչ մը վարը, իբրեւ այս անգամուան մայր յօդուած:

Նշուած յօդուածը հրամցնել բնա՛ւ չկար ծրագրիս մէջ, եւ ուրեմն մաս չէր կազմեր նաեւ… թղթապանակիս մէջ գտնուող նիւթերուն:

«Սփիւռք» շաբաթաթերթի 1971 տարուան հաւաքածոյին մէջ, այլ յօդուածի մը վերաբերող տուեալներ փնտռելու ընթացքիս, եւ ըստ սովորութեանս շեղելով նպատակէս… սկսայ կարդալ ուրիշ նիւթեր: Տեղեկացայ թէ այդ տարին Իրանի Շահ Մուհամմէտ Ռըզա Փահլաւին, Սովետական Մոսկուայէն իր տունդարձի ճամբուն վրայ այցելեր է նաեւ Սովետական Երեւան: Նոյնպէս տեղեկացայ, թէ Իրան միեւնոյն տարուան Հոկտեմբերին տօնէր է իր փառքին 2500ամեակը: Տեղեկացայ նաեւ, թէ Սիմոնեան միեւնոյն այդ տարին մեկներ է Քուէյթ, ապա՝ Թեհրան ու Պաղտատ, եւ գրած «ՔՈՒԷՅԹ —ԹԵՀՐԱՆ—ՊԱՂՏԱՏ» վերնագրով երկարաշունչ յօդուածաշարք մը, ուրկէ ծանօթացայ նոր տուեալներու՝ Սիմոնեանի եւ իր բարեկամներուն մասին: Հաճոյքով նաեւ կարդացի այդ ճամբորդութեան ընթացքին իր ունեցած մտածումներն ու մտորումները: Ափսո՜ս սակայն, յօդուածաշարքը տեղէ մը անդին կանգ առած է կարծէք, եւ Թեհրանի ուղեւորութեան կարեւոր մէկ բաժինը,  ու Պաղտատինն ալ ամբողջութեամբ՝ չե՛ն պատմուած:

Սիմոնեան այդ տարի Քուէյթ մեկներ է Ապրիլ 24ի հանդիսութեան իբրեւ օրուան բանախօս, եւ գրեթէ 50 օրեր ետք այդ դասախօսութեան նօթերէն քաղելով տուեալներ՝ «Սփիւռք»ի մէջ տպած է անոնց «նիւթերը, միայն հումքը, իբրեւ խորագիրներ, թերեւս իբրեւ “բովանդակութիւն կամ նիւթերու ցանկ”…»,— ինչպէս ինք ըսած է յօդուածաշարքին մէջ, եւ ուրկէ կ’առանձնացնեմ հետեւեալ վերնագիրը ունեցող հատուածը.

«ՄԻՋՈՑՆԵՐ ՀԱՍՆԵԼՈՒ ՄԵՐ ԻՐԱՒՈՒՆՔՆԵՐՈՒՆ

ա) Հրաժարիլ սին ցնորքներէ,
բ) Հրաժարիլ հին ճամբաներէ, ՉԿՐԿՆԵԼ հին ու նոյն սխալները,
գ) Խոստովանիլ մեր մեղքերը, որոնք երբեմն ահաւոր եղած են եւ ԵՆ. ինքնաքննութիւն եւ ինքնաքննադատութիւն,
դ) Մեր ազգային հարստութիւնը շրջաբերութեան դնել,
ե) Համահայկական Կեդրոնական Մարմին, ՅԱՌԱՋԻԿԱՅ 50 տարիներու ծրագիրով,
զ) Քաղաքական ղեկավարութիւն (ասպարէզով, փրոֆեսիոնալ) պատրաստել,
է) Հետապնդող միութիւն մը (իր գրասենեակներով) կազմել,
ը) Ստեղծել «ՄՆԱՑՈՐԴԱՑ» դաւանանքը,

Մեր հաւատքին հիմնական պատճառները, աղբիւրները.—
ա) ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹԻՒՆ (ունինք)
բ) ԳԻՏՈՒԹԻՒՆ (ունինք)
գ) ԴՐԱՄ (ՇԱՏ ունինք)
դ) ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ (չունինք). — Ազգակերտ, գեղարուեստական, մեր ժողովուրդը պարունակող, մեր ժողովուրդին բաշխուող — ՖՐԱՆՑ ՎԵՐՖԵԼԵԱՆ գրականութիւն:
ե) ՆԵՐԿԱՅ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ բերքն է, արդիւնքն է կորսուած Թրքահայաստանի. մենք փոխանակ Արեւելահայերով Թրքահայաստանի մէջ Արեւմտահայաստան հիմնելու, Արեւմտահայերով Ռուսահայաստանի մէջ հիմնեցինք Արեւելահայաստան: ՈՒՍՏԻ ՆԵՐԿԱՅ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ պարտամուրհակ ունի վերստանալու եւ վերստեղծելու ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԱՍՏԱՆԸ:» («Սփիւռք», Պէյրութ, 1971 Յունիսի 20, էջ 8):

Սիմոնեան, Քուէյթի մէջ երկու օր հիւրընկալուելէ ու գիշերելէ ետք իր հայրենակից, Հալէպի Հայկազեան վարժարանի երբեմնի աշակերտուհի, նաեւ «Սփիւռք» շաբաթաթերթի աշխատակից Մարի Սարգիսեանի ու անոր ամուսնոյն Յակոբ Օհաննէսեանի երդիքին տակ՝ առաւօտեան ժամը 6ին արդէն օդանաւին մէջ է, եւ կ’ուղղուի դէպի Թեհրան:

Կ’արտագրեմ այդ պահուն իր ունեցած մտորումներէն տողեր. «Ուրախութիւն մը, խո՛ր հրճուանք մը կ’ողողէ զիս, երբ կը մտածեմ թէ քիչ ետք, ժա՛մ մը ետք, պիտի հասնիմ Թեհրան, պիտի կարենամ տեսնել իմ մեծագոյն բարեկամս՝ Ալի Դաշտին, պարսիկ ապրող մեծագոյն մտաւորականը, գրականագէտն ու գրագէտը, ութսունամեայ ծերակուտականը, որուն «հրաւիրեալն» եմ, պիտի տեսնեմ բարեկամներ, մա՛նաւանդ պիտի տեսնեմ վէպիս հերոսները, պիտի խօսիմ անոնց հետ, որոնց համար երրորդ անգամ ըլլալով կ’երթամ Թեհրան… Ա՜հ, տասնհինգ տարիներէ ի վեր կ’որոճամ վէպի մը վրայ, ո՛չ, ո՛չ, կը չարչարուիմ վէպի մը խաչին վրայ, որուն խորագիրը պիտի ըլլայ Փիքմալիոնի երկրորդ զղջումը…»

ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ «ԱՆԺԱՄԱՆԴՐՈՍ» ՎԷՊԸ

«Փիքմալիոնի երկրորդ զղջումը» վէպը, տարիներու ընթացքին միաձուլուելով Սիմոնեանի գրելիք այլ վէպին հետ, քանի մը խորագիրներ ալ փոխելով, («Քսաներորդ դար», «Երկրորդ գալուստ», «Գետ գետի մէջ», եւ այլ…), կը վերածուի մէկ ամբողջութիւն կազմող վէպի մը, եւ կը մկրտուի վէպի հերոսներէն՝ ԱՆԺԱՄԱՆԴՐՈՍի  անուամբ:

Սիմոնեանի կերտած այս անունն ու միաժամանակ բառը, կազմուած է երկու բառերէ՝ արմատներէ: Մէկը հայերէն անժամանակ (անժամ) բառն է, իսկ միւսն ալ յունարէն անդրոս բառը, որ կը նշանակէ մարդ:

1978ին, լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմի թէժ օրերուն, «ԱՆԺԱՄԱՆԴՐՈՍ»ը կը տպագրուի Սիմոնեանի «Սեւան» տպարանին մէջ, եւ անոր կազմուած օրինակները կը զետեղուին սնտուկներու մէջ, ու կը սպասեն որ Սիմոնեանը մահանայ:

1987ին, Սիմոնեանի մահուընէ տարի մը ետք, «ԱՆԺԱՄԱՆԴՐՈՍ»ը լոյս աշխարհ կու գայ ու կը շարունակէ Սիմոն Սիմոնեանի կեանքը:

Այդպէս փափաքած էր Սիմոնեան եւ այդպէս ալ եղաւ:

Երեւանի պետական համալսարանի Հայ նորագոյն գրականության ամբիոնի ասպիրանտ, Գոհար Յարութիւնեանը, 2018 թուին համալսարանի կազմակերպած գիտաժողովին իր մասնակցութիւնը բերելով, կը կարդայ զեկուցում մը որու խորագիրն է՝ «Իրականի եւ երեւակայականի փոխյարաբերութիւնը Սիմոն Սիմոնեանի “Անժամանդրոս” վէպում»:

Յարութիւնեանի թեկնածուական ատենախօսութիւնը նուիրուած ըլլալով Սիմոն Սիմոնեանին, տարիներու ընթացքին ան մասնակցած է զանանզան գիտաժողովներու, եւ կարդացած Սիմոնեանի ստեղծագործութիւններուն նուիրուած այլ զեկուցումներ՝ որոնք լոյս տեսած են գիտական ամսագրերու ու ժողովածուներու մէջ:

Յարութիւնեան, համացանցի վրայ նաեւ զետեղած է «Անժամանդրոս» վէպի մասին տեղեկութիւններ՝ հետեւեալ յղումին վրայ. https://hy.wikipedia.org/wiki/Անժամանդրոս_(վեպ) հոն կարելի է կարդալ վէպի նախապատմականին, նիւթին, կերպարներուն ու գաղափարին մասին մանրամասնութիւններ:

ԱԼԻ ԴԱՇՏԻՆ ԵՒ ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆԸ

Քիչ մը վերեւ յիշուած Ալի Դաշտիի մասին համացանցի վրայ պրպտում մը ընելով, պարզուեցաւ որ կարգ մը զուգահեռներ ալ կան Ալի Դաշտիի եւ Սիմոն Սիմոնեանի միջեւ: Դաշտին, նոյնպէս գրող մը՝ ունեցած է ձեռագիր հատոր մը զոր միայն յետ մահու ուզած է որ հրատարակուի, եւ զայն 1975ին յանձնած բրիտանացի դիւանագէտ, պարսկերէնի ու արաբերէնի դասախօս Ֆրանք Պակլիին: Գիրքին խորագիրն է «23 տարիներ. ուսումնասիրութիւն մը Մուհամմէտի մարգարէական ասպարէզին» (23 Years: A Study of the Prophetic Career of Mohammad):

Սակաւաթիւ անձեր տեղեակ են թէ Սիմոնեանն ալ իր «Անժամանդրոս»ը սնտուկներու մէջ տեղաւորելէ ետք՝ թարգմանել տուած է ֆրանսերէնի, եւ նաեւ փորձած թարգմանել տալ անգլերէնի: Ի տարբերութիւն Ալի Դաշտիին, Սիմոնեան աւելի համամիտ գտնուած է որ «Անժամանդրոս»ի թարգմանութիւնը լոյս աշխարհ գայ իր ողջութեան, հակառակ հայերէն տարբերակի յետ իր մահուան հրապարակ ելլելու ծրագրին:

* * *

Շարունակեցի թերթատել «Սփիւռք»ի հաւաքածոն, գտնելու համար այդ յօդուածաշարքին Թեհրանի ու Պաղտատի այցելութիւններուն վերաբերող մնացեալ բաժինները: Գտայ հատ մըն ալ որու վերնագիրն է «ԻՐԱՆԱՀԱՅ ԴԷՄՔԵՐ»՝ ուրկէ կ’արտագրեմ հատուածներ.
«Պիտի շարեմ անուններ, առանց այբուբենական կարգի, առանց տարիքի եւ արժէքի տարբերութիւն դնելու. Յարութիւն Սարգսեան, Դեւ, Սուրէն Ասատրեան, Մանուէլ Մարութեան, Գ. Խանենց, Անդրանիկ Սարեան, Ժիրայր Ղարիբեան, Դոկտ. Գագիկ Յովակիմեան, Աղասի Յովհաննիսեան, Ռ. Բէն, Պապիկ Թովմասեան, Սամուէլ Սարուխանեան, Օննիկ Սահակեան, Անտրէ Ամուրեան, Համազասպ Մարթին, Ազատ Դուդիկեան, Տաճատ Պօղոսեան, Այվազ Խուդաղուլեան, Պետրոս Քաջբերունի, Սեւակ Սագինեան, Ղուկաս Կարապետեան, Վազգէն Սարգսեան, Ֆազոլլահ Հաղիղ, Ալի Դաշտի, Գարեգին Սրբազան [Սարգիսեան, ապա՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս. Սասուն Ս.], Արտակ Սրբազան [Մանուկեան. Սասուն Ս.], Դաւիթ…»

«Եթէ ինծի հարց տրուի թէ այս ճոխ անուանացանկին մէջէն ո՞վ ամենէն աւելի սիրտդ գրաւեց, կամ թէ՝ ո՞վ ամենամեծն է, լաւագոյնը — կրնամ պատասխանել. բայց սպասեցէք քիչ մը:»

«Ուշադրութիւն ըրէք. սովորական անուանացանկ մը չէ ասիկա. անոր մէջ կան երկու եպիսկոպոսներ, երկու պետական երեսփոխաններ, մէկ տեռորիստ, մէկ ծերակուտական, մէկ գիտնական եւ թանգարանի տնօրէն, գրողներ, հայ ժողովուրդի մեծագոյն ճարտարարուեստականներէն մէկը, եւայլն եւայլն:»

Ու Սիմոնեան այս ցանկին մէջէն կ’ընտրէ գրող ու գրականութեան հովանաւոր՝ հայ գիրքի մեկենաս Ղուկաս Կարապետեանը, որ բոլորովին ինքնաբերաբար յանձն կ’առնէ նա՛եւ մեկենասութիւնը Սիմոնեանի խմբագրութեամբ, եւ այդ տարին տպարան «Սեւան»էն լոյս տեսնելիք Յովհաննէս Շիրազի «Հատընտիր»ին:

Ղուկաս Կարապետեանի այս արարքը Սիմոնեանին նաեւ գրել կու տայ հետեւեալ տողերը.

«Այս ժողովուրդը չի մեռնիր իր խոնարհ զաւակներով, թէպէտ չապրեցաւ ու չփրկուեցաւ իր մեծ զաւակներով:

«Յիշեցի Արեւմտահայ Գրողներու ամբողջական շարքի հրատարակութեան համար իմ դիմումներս…

«Շատ հարուստներ ունինք, բայց շատ քիչ Ղուկաս Կարապետեաններ:»

ԽՄԲԱԳՐԻ ՕՐԱՏԵՏՐԷՆ

Սիմոնեան ունէր սիւնակ մը, ուր գրեթէ շաբաթական յաջորդականութեամբ կը գրէր հայաշխարհի հետ կապ ունեցող անցած-դարձածի, «Սփիւռք» շաբաթաթերթի իւրաքանչիւր համարի մէջ տպագրուած յօդուածներէն ոմանց,  եւ այլ նիւթերու շուրջ: Սիմոնեանի այդ սիւնակը 1967-68ին կը սկսի ունենալ իր ինքնուրոյն խորագիրը, եւ կը կոչուի՝ ԽՄԲԱԳՐԻ ՕՐԱՏԵՏՐԷՆ:

Ահա այս սիւնակներէն մէկուն մէջ է որ ուշադրութիւնս գրաւեց «2500 ԱՄԵԱԿ ՄԵԾՆ ԿԻՒՐՈՍԻ» վերնագիրը. անոր պարունակութիւնն ալ կարդալով՝ շա՛տ աւելի շեղեցայ պրպտած բուն նիւթէս: Տրուած նախադասութիւններէն ոմանք, նոյնիսկ զիս ստիպեցին որ վերստին կարդամ զիրենք: Հետեւեալ տողերը օրինակի համար՝ կարծես գրուած ըլլային հայկական մեր այս անարդա՛ր օրերուն համար. «<…> պարսիկները ոչ միայն անցեալին մեր ազնիւ դրացիները եղան <…>, այլեւ ապագային՝ մեր ժողովուրդի յաւերժութեան գործին մէջ դրական ընելիքներ ունին:

Գիտնա՛նք հեռուները տեսնել:

Պարսիկները եւս ոչ միայն ներկայիս, այլեւ ապագային մեծ շահեր ունին Հայութեամբ, վասնզի երկու ժողովուրդներուն վրայէն սողալ կը ժպրհի համաթուրանական վիշապը:»

Ստորեւ ԽՄԲԱԳՐԻ ՕՐԱՏԵՏՐԷՆի այս նիւթին ամբողջութիւնը՝ ուր կայ նաեւ խօսք, ուղղուած «քրիստոնէական թեւերով» մեզ պաշտպանել փորձած պետութիւններուն.

«2500 ԱՄԵԱԿ ՄԵԾՆ ԿԻՒՐՈՍԻ

Ներկայ տարին 2500ամեակն է Մեծն Կիւրոսի Փառքին եւ Իրանի հարուստ անցեալին:

Այս Հոկտեմբերին Իրան պիտի տօնէ իր «փառք»ը եւ պիտի յիշէ իր անցեալն ու յաւերժութիւնը:

Հայ եւ Պարսկական յարաբերութիւնները հին են, առնուազն 2500 տարիներու հնութեամբ, Մեծն Կիւրոսի օրերէն, որուն հետ գործ ունեցած ենք, գործակցած ենք:

Ոչ մէկ ատեն երկու ժողովուրդներ այնքան դարաւոր ու հին, եւ այնքան հարուստ ու անընդմէջ դրացնութիւն ու յարաբերութիւն ունեցած են, որքան Հայն ու Պարսիկը:

Իրանի փառաւոր անցեալին ու մշակոյթին ամենէն յաւերժական տարրերը պահպանուած են հայ ժողովուրդին, անոր լեզուին ու մշակոյթին մէջ, եւ Իրանը իր մեծ ու թանկագին ամենէն հարուստ ժառանգութիւնը կը գտնէ Հայութեան մէջ, անոր ամբողջութեան մէջ:

Տակաւին, Իրանի մէջ կ’ապրի ամենէն մեծ, բարգաւաճ ու անսասան հայ գաղութներէն մէկը:

Ի վերջոյ, զարմանալու եւ զարմացնելու համար — հակառակ տգէտ «պատմագիտութեան» մը տարածած կարծիքին — հայ ժողովուրդը գոյատեւած է շնորհիւ Պարսիկներուն, աւելի կենսունակ եղած է արեւելեան իր կողմով, քան իր արեւմտեան, միշտ շնորհիւ Պարսիկներուն, որոնք մեզ աւելի պահպանած են (մերթ կտցահարելով իսկ), քան քրիստոնէական թեւերով Յոյներն ու Բիւզանդացիները, քան արծուենշան Սլաւները, խաչակիր ու խաչապաշտ Ֆրանքները, Անգղները, Պորտի ծառայ Միսիոնարները:

Մեծն Կիւրոսի եւ Իրանի փառքին 2500ամեակին տօնակատարութեան մասնակցելու են ոչ միայն Իրանի Հայերը, այլեւ Սփիւռքի եւ Մայր Հայրենիքի ԲՈԼՈՐ Հայերը, սրտա՛նց, սիրով ու բարձր գիտակցութեամբ, վասնզի պարսիկները ոչ միայն անցեալին մեր ազնիւ դրացիները եղան եւ ներկայիս երկու հարիւր հազարի չափ ընտիր ու շէն գաղութ մը կը պահպանեն, այլեւ ապագային՝ մեր ժողովուրդի յաւերժութեան գործին մէջ դրական ընելիքներ ունին:

Գիտնա՛նք հեռուները տեսնել:

Պարսիկները եւս ոչ միայն ներկայիս, այլեւ ապագային մեծ շահեր ունին Հայութեամբ, վասնզի երկու ժողովուրդներուն վրայէն սողալ կը ժպրհի համաթուրանական վիշապը:

Չտարածուինք: Սանձենք մեր խորհրդածութիւնները, եւ գործնական ու անմիջական թելադրութիւններ տանք.—

1)    Լիբանանի հայ գաղութը ծրագրուած ու պատուաբեր մասնակցութիւն պէտք է ունենայ Իրանի փառքի 2500ամեակի տօնակատարութեանց:

2)    Լիբանանի հայ մամուլը նշելու է այս 2500ամեակը:» («Սփիւռք» Պէյրութ, 1971 Սեպտեմբերի 12, էջ 8):»

Շարունակեցի թերթատել 1971 թուականի Սիմոնեանի՛ «Սփիւռք»ի հաւաքածոն, ու հասայ շաբաթաթերթի այն թիւին, որ նուիրուած էր Իրանի փառքի 2500ամեակի տօնակատարութիւններուն: Հոն, առաջին էջի ճակատին՝ մանիշակագոյն, թաւ, եւ մեծատառ արձանագրութիւն մը կ’ըսէր.

«ՈՂՋՈ՜ՅՆ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԻ ՅԱՒԵՐԺԱԿԱՆ  ՀԱՐԵՒԱՆ ՈՒ ԲԱՐԵԿԱՄ՝
ԻՐԱՆԻ 2500 ԱՄԵԱԿԻՆ»

 «Սփիւռք» շաբաթաթերթի բացառիկ այս թիւէն քաղուած է Սիմոնեանի վարը տրուած յօդուածը:
Հաճելի ընթերցում:

2500 ԱՄԵԱԿ ԱՐԻԱԿԱՆ ՓԱՌՔԻ

ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆ
Աղբիւր՝ «Սփիւռք» շաբաթաթերթ, Պէյրութ, 17 Հոկտեմբերի 1971, էջ 2

Կրնա՞ք ետ երթալ 2500 տարիներ եւ կենալ որպէս թէ Տեմաւենտի կամ Մասիսի բարձունքին եւ դիտել 2500 տարիներու կարաւանը, ելեւէջող լեռնաշղթան…

Կրնա՛ք, եւ առաւել կամ նուազ յաջողութեամբ դիտել իրարու յաջորդող 2500 տարիներու ձիգ շղթան՝ իր օղակներով ու սապատներով:

Բայց ի՜նչ հրաշալի բան պիտի ըլլար եթէ բնութեան մէջ գոյութիւն ունեցած ըլլար անցած ժամանակները կրկնելու եւ վերսկսելու յատկութիւն կամ կարելիութիւն, որպէս թէ անոնք պատահած չըլլային, կամ թէ՝ որպէս թէ պատի մեծ ու սեւ քարետախտակին վրայ կաւիճով գրուած թուաբանական խնդիրներ կամ երկրաչափական պատկերներ, սխալ ու ծուռ, եւ մենք սրբիչով կարենայինք ջնջել ու վերստին նոյն խնդիրները գրել, այս անգամ ճիշդ ու մեր նախասիրած լուծումներով:

Աւա՜ղ, այս հրաշալի բնութիւնը սակայն չէ օժտուած նման զօրութեամբ մը՝ ինքզինք կրկնելու ու վերսկսելու կարողականութեամբ, սխալները սրբիչով ջնջելու եւ վերստին լուծելու ու երկնելու հնարաւորութիւններով…

Պատմութեան քարետախտակը, ափսո՜ս, կարելի չէ սրբել եւ ուշացած լուծումները վերստին գրել ու լուծել:

Ուշացած լուծումները օգտակար են սակայն, ներկայ ու գալիք ժամանակներու համար, բայց ո՛չ՝ անցեալը վերակերտելու եւ վերսկսելու համար:

Այս խորհրդածութիւնները, այսինքն անցեալի բարձունքէն վերստին իջնելու, սահելու ու քալելու ցանկութիւնը ես կ’ունենամ ամէն անգամ որ հանդիպիմ իմ պարսիկ մեծ բարեկամին՝ գրագէտ, գրականագէտ, պատմագէտ ու ծերակուտական ծեր Ալի Դաշտիին, եւ երբ կը մտածեմ Պարսկաստանի եւ Հայաստանի, անոնց անցեալին, երկու ժողովուրդներու ճակատագիրին, դարաւոր գնացքին, կորսնցուցած բախտերուն, շահած առիթներուն, շահերուն ու վնասներուն, մա՛նաւանդ այդ երկու ժողովուրդներուն — Հայերուն եւ Իրանցիներուն — չեղած բաներուն, պատմութեան քարետախտակին վրայ չգրուած բաներուն մասին, զորս կարելի էր անպայմա՛ն գրել…

Վասնզի ես, Արմենացիս, ըստ Կիւրոսի թոռ Դարեհ Վշտասպեանի արձանագրութեան, Հայ Ժողովուրդէն ետք ամենէն շատ կը զգամ ու կը սիրեմ Պարսիկը…

Պարսի՛կը որ եղաւ մեր մշտական հարեւանը, դարաւոր ուղեկիցը, բախտակիցը, եւ արիւնակիցը…
Հարեւա՛ն, արիւնակից եւ բախտակից…

* * *

Պարսիկ մարդ մը կայ, ըսի, որուն հետ ես կրնամ ետ երթալ 1500 տարի եւ խօսիլ Վարդանանց ու Աւարայրի պատերազմին մասին, ետ երթալ 1700 տարի եւ խօսիլ քրիստոնէութեան, կրակապաշտութեան ու մահմետականութեան մասին, ետ երթալ 2500 տարի եւ խօսիլ Կիւրոսի ու Տիգրանի, իրանականութեան ու թուրանականութեան մասին, հոգիներուն Տեմաւենտին ու Մասիսին գահերուն վրայ բազմիլ եւ ոչ միայն դիտել իրարու յաջորդող այդ 2500  տարիները, այլեւ այդ բոլոր տարիներու թաւալքին մէջ, ՄԻԱՍՆԱԲԱՐ սրբագրել մեր երկու ժողովուրդներուն սխալները, վայելել ու մեծարել մեր երկու ժողովուրդներուն լաւ ու գեղեցիկ արարումները…

Ես եւ Ալի Դաշտին…

Ի՜նչ խոր թատրոն է, ի՜նչպիսի խոր վիրապ է անցեալի այդ գահը, ուրկէ ես ու ծերակուտական Ալի Դաշտին կը դիտենք ամբո՛ղջ Ասիոյ ծորակը — Իրանի ու Հայաստանի բարձրաւանդակները: Մեծն Ասիոյ աւազանին բոլոր ժողովուրդները (Մոնղոլները, Թուրանցիները) այդ ծորակէն հոսեցան մինչեւ ափերը Միջերկրականի:

Հայը եւ Պարսիկը՝ արիւնակիցներ:

Հայը եւ Պարսիկը՝ յաւերժական հարեւաններ, ուղեկիցներ ու բախտակիցներ:

Իրանի դարաւոր ամբողջ պայքարը եղաւ Թուրանի դէմ: Վկայ՝ իրենց դիւցազնավէպը — Շահնամէն:

Մեր մեծագոյն պայքարը եղաւ Թուրանցիներուն դէմ:

Մենք մեր հողերէն արմատախիլ եղանք Թուրանցիներու սմբակներով, մինչ իրանցի ժողովուրդը իր հողին վրայ խանգարուեցաւ Թուրանցիներէն:

Այսօր Հայը իր արիւնով, իր լեզուով, իր հաւատքով աւելի աքեմենեան է, պահլաւ, պարթեւ ու սասանեան քան 2500ամեակ տօնող պարսիկը իր հողին վրայ: Փա՞ստ. ըստ մեծ լեզուաբան Հրաչեայ Աճառեանի հայերէն լեզուի մէջ աւելի քան 3500 իրանական արմատ բառեր կան, մինչ պարսկերէնին մէջ՝ հազիւ 700 իրանական արմատ բառեր:

Մեծն Կիւրոսի լեզուէն, հաւատքէն ու ոգիէն աւելի բան մենք՝ Հայերս՝ ժառանգած ենք:

Հարցեր ու հարցումներ տանք՝ 2500 տարիներու գագաթէն:

— Ինչո՞ւ միասին միհրապաշտ չմնացինք.

— Ինչո՞ւ միասին քրիստոնեայ չեղանք.

— Ինչո՞ւ միասին մահմետական չդարձանք.

— Ինչո՞ւ ՄԻԱՍԻՆ չպայքարեցանք Թուրանի ու Թուրանականութեան դէմ.

— Ինչո՞ւ միասին արիականութիւն չկրցանք ստեղծել…

Ճշմարտութիւն է թէ մեր գիրերուն ու արեան մէջ աւելի արիականութիւն բերինք, եւ Մեծն Կիւրոսը 2500 տարի ետք ամենէն աւելի ոգիով կ’ապրի հա՛յ ժողովուրդին մէջ:

Ճշմարտութիւն է որ պատմութեան քառուղիներուն մէջ կոտորակուած Հայութիւնը աւելի առողջ ու կենդանի մնաց իր արեւելեան կողմով, շնորհիւ Պարսիկներու հարեւանութեան ու պարիսպին (մինչ արեւմտեան ու յունական-բիւզանդական իր կողմը կաթուածահար մնաց):

Այո՛, Հայութիւնը գոյատեւեց իր արեւելեան կողմով՝ Պարսիկներու հարեւանութեամբ:

Ինչո՞ւ Պարսկահայքի մէջ չբազմացանք եւ Իրանի մարմնին այդ մասին վրայ Թուրանական վէրք բացինք…

Ի՞նչպիսի անհեռատեսութեամբ եռամասնեայ Հայաստաններէն Պարսկահայքը պարպեցինք ամենէն առաջ, առանց պատճառի ու հալածանքի… Ո՞վ մեր անմտութիւնը հեռավարեց այդպէս…

Այժմ ողջո՜յն 2500 տարիներ ետք իր փառքը յիշող Իրանին:

Այժմ՝ ողջո՜յն Արիամեհր Շահնշահին, որ իր երակներուն մէջ խլրտումը կը զգայ Մեծն Կիւրոսին, Հայոց արքայորդի Տիգրանի բարեկամին:

Հայը եւ Պարսիկը, ինչպէս նաեւ Յոյնն ու Իտալացին միայն կրնան յիշել հեռաւորութիւններ ու տօնել 2500ամեակ ու 2750ամեակ…

Հայ ժողովուրդը Իրանի 2500ամեակին առթիւ անցնող քսանհինգ դարերէն աւելի կը մտածէ գալիք դարերու մասին, երբ արիականութիւնը իր հոգեւոր փառքը պիտի վերակերտէ, եւ մեր ժողովուրդը իր եւ արիական Պարսիկներու յաւերժութեան համար ամենէն աւելի պէտք ունի արիւնակից, լեզուակից, հոգեկից Իրանի մեծութեան…

Կիւրոսականութեա՛ն…

Արիականութեան, ընդդէմ Թուրանականութեան:

* * *

«Սփիւռք» շաբաթաթերթի 1971 տարուան 17 Հոկտեմբերի թիւին պարունակութեան դուք կրնաք ծանօթանալ այցելելով Հայաստանի Ազգային Գրադարանի թուայնացուցած շտեմարանը, սեղմելով հետեւեալ յղումին վրայ https://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/Spyurk/1971/1971(41-42).pdf

Վերեւ տրուած մայր գրութենէն բացի՝ հոն պիտի հանդիպիք նաեւ հետեւեալ նիւթերուն ու գրողներուն:

–  ……………………………………………. «ԳԵՂԵՑԻԿ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆ ԹԻՒ՝ 1»
– ……………………………… «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՆԱԽԱԳԱՀ Ն. Վ. ՆԱԳՈՒՇ ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԵԱՆ՝ ԱՐԻԱՄԵՀՐ ՄՈՒՀԱՄՄԷՏ ՌԸԶԱ ՓԱՀԼԱՒԻԻՆ»
– ………………………………………….. «ԱՐԻԱՄԵՀՐ ՄՈՒՀԱՄՄԷՏ ՌԸԶԱ ՓԱՀԼԱՒԻԻՆ ԽՕՍՔԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՒ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԻՆ»
– Նշան Խոշաֆեան ……………… «ՄԵԾՆ ԿԻՒՐՈՍԻ ԿԱՅՍՐՈՒԹԵԱՆ 2500 ԱՄԵԱԿԸ ԵՒ ՄԵՆՔ — ՀԱՅՈՒԹԻՒՆԸ»
– ԿԱՆԹԵՂ օրացոյցէն, 1971 …. «ԱԿԱՆԱՒՈՐ ՀԱՅԵՐ ԻՐԱՆԻ ՄԷՋ»
– Արմէն Տօնոյեան …………………. «ԶՐՈՅՑ ՊԱՐՍԻԿ ՄՏԱՒՈՐԱԿԱՆԻ ՄԸ ՀԵՏ»
– Բիւզանդ Եղիայեան …………… «ԿԻՒՐՈՍ ՄԵԾ ԲԱՐԵԿԱՄ ՏԻԳՐԱՆԻ»
– Ա. Մուրադխանեան (թարգմ.)  «ԿԻՒՐՈՍԱՊԱՏՈՒՄ ՔՍԵՆՈՓՈՆԻ»
– Մանուէլ Ծ. Վրդ. Բոլատեան …..«ԲԻՍՈՒԹՈՒՆԻ ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ»
– Սիմոն Սիմոնեան …………………… «ՀԵՔԻԱԹ»
–  ………………………………………………… «ԳԵՂԵՑԻԿ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆ ԹԻՒ՝ 2»
– Միակ ծանուցումն է ………………… ՆԱԴԵՐԻ պանդոկի յայտարարութիւնը ուր կ’իջեւանէր Սիմոն Սիմոնեան  Թեհրան կատարած իր այցելութիւններու ընթացքին: Սոյն պանդոկի սեպհականատէրերը եղած են՝ Կարնոյ նահանգի Սպեր գաւառէն Խաչիկ Մաթիկեանն ու իր որդիները:

ՏՊԱՐԱՆ ԵՒ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉԱՏՈՒՆ
«ՍԵՒԱՆ»Ն ՈՒ ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆԸ
ԷՋՄԻԱԾԻՆԻ ՄԷՋ

Հոկտեմբերի 6ին (2022) Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինի «Վաչէ և Թամար Մանուկեան» Մատենադարանին մէջ տեղի ունեցած է գիտաժողով մը, «Սուրբ Էջմիածինը՝ գիրքի հանգրուան» խորագիրով:

Գիտաժողովի բազմաթիւ նիւթերու կարգին, բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու, դոցենտ եւ Գորիսի պետական համալսարանի դասախօս Թեհմինա Մարութեան՝ ներկայացուցած է զեկուցում մը, նիւթ ունենալով՝ «“Սեւան” տպարանը (1954—1983 թթ.) եւ Սիմոն Սիմոնեանի գրահրատարակչական գործունէութիւնը»:

Թեհմինա Մարութեանի եւ Սիմոն Սիմոնեանի առաջին «հանդիպում»ը չէ այս մէկը: Մարութեան քանի մը այլ գիտաժողովներու մէջ ներկայացուցած է Սիմոն Սիմոնեանի գրական ստեղծագործութիւնները, որոնք տպուելէ ետք գիտական ամսագրերու ու ժողովածուներու մէջ, իր այլ ուսումնասիրութիւններու կողքին մէկտեղուելով՝ լոյս տեսած են այս տարի (2022), «Գրականագիտական ուսումնասիրութիւններ Ա.» խորագրով 304 էջնոց հատորին մէջ:

Գիրքը ցարդ գրախօսուած է բ.գ.դ., պրոֆեսոր Վանօ Եղիազարյանի եւ բ.գ.թ., դոցենտ Սիրանոյշ Մարգարեանի կողմէ (Գիտական Արցախ պարբերական էջ 271-75). նշեալ անուններուն վրայ սեղմելով դուք կրնաք կարդալ նաեւ գրախօսականները:

* * *

Կրկին շնորհակալութիւն DiasporArm-ին, որ Սիմոն Սիմոնեանի Արխիւէն ղրկուած նախորդ նիւթէն երկու բաժիններ ամփոփելով, ու նաեւ թարգմանելով՝ ֆրանսերէնի, անգլերէնի, սպաներէնի եւ ռուսերէնի, տեղադրեց զանոնք իր կայքէջի բազմալեզուեան բաժիններու հետեւեալ էջերուն վրայ. https://diasporarm.org/hyw/article/will-the-armenian-nation-survive/ («Պիտի գոյատեւէ՞ հայ ժողովուրդը», պայմանական վերնագիրով) եւ https://diasporarm.org/hyw/article/victories-of-unity/ («Միասնականութեան յաղթանակները»):

Այսքան այս անգամուան համար:
Լաւ մնացէք:

Յարգանքով՝
Սասուն Սիմոնեան
Հոկտեմբեր-Նոյեմբեր 2022, Անթիլիաս-Լիբանան

ԹՂԹԱՀԱՆԴԷՍ
—
ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ «ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ»
ԴԱՍԱԳԻՐՔԵՐՈՒ ՇԱՐՔԸ

1939ին,  երբ Սիմոն Սիմոնեան 25 տարեկան էր, եւ կը պաշտօնավարէր Հալէպի Ազգային Պօղոս Կիւլպէնկեան Վարժարանին մէջ, լոյս ընծայեց «Հայոց Պատմութիւն Ա. տարի» դասագիրքը՝ պատրաստուած նախակրթարանի առաջին դասարաններուն համար:

Այս դասագիրքին ցարդ գոյութիւն ունեցող եւ ինծի ծանօթ միակ օրինակը, որու կողքն ու տիտղոսաթերթը տրուած են այստեղ, մաս կը կազմէ Երեւանի մէջ գտնուող Եղիշէ Չարենցի անուան Գրականութեան եւ Արուեստի Թանգարանի (ԳԱԹ)՝ Արշակ Չօպանեանի անձնական գրադարանին: Տիտղոսաթերթին մէջ  կայ Սիմոնեանի հետեւեալ մակագրութիւնը. «Սրտագին նուէր// Պ. Արշակ Չոպանեանի// սիրով եւ ակնածանքով/ Ս. Սիմոնեան/ Հալէպ 9 Սեպտ. 1939»:

Շնորհակալութիւն ԳԱԹի գլխաւոր ֆոնտապահ Օֆելիա Ուդումեանին՝ որ սոյն պատճենները 2017 թուին դրաւ տրամադրութեանս տակ:

Տարիներու ընթացքին Սիմոնեանի այս առջինեկ դասագիրքին կը յաջորդէն հայոց պատմութեան հինգ դասագիրքեր եւս: Առաջին երեք տարիներու դասագիրքերը իրենց սկզբնաւորութեան կ’ունենան ՀԱՅ ԱՇԱԿԵՐՏԻՆ ՄՏԱԾՈՒՄԸ անունով Սիմոնեանաշունչ էջ մը, զոր ուսուցիչներ գոց կը սորվեցնէին աշակերտներուն:

Դասագիրքերը կը գործածուին շուրջ 20 երկիրներու ամենօրեայ, միօրեայ եւ կիրակնօրեայ դպրոցներու աշակերտութեան կողմէ: Շարքին առաջին գիրքը կը սկսի մեր դիւցազուն Նախահայր, ազատասէ՛ր Հայկ Նահապետի պատմութեամբ, եւ վեցերորդ գիրքով կը հասնի իր աւարտին՝ 18րդ դարու սկիզբը, վերջին դասանիւթը ունենալով՝ «ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԻ ՊԱՅՔԱՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԱՏԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ՀԱՄԱՐ ԵՒ ԻՍՐԱՅԷԼ ՕՐԻ» ն:

«Հայոց Պատմութիւն Ա. տարի»ն արդէն 83 տարեկան է այսօր, եւ տակաւին կը շարունակուի գործածուիլ իբր դասագիրք:

ՍՏԱՑՈՒԱԾ ՆԱՄԱԿՆԵՐ

Վարը տրուած են երեք ձեռագիր նամակներ իրենց մեքենագիր շարուածքներով միասին: Երրորդ նամակը տրուած է Թղթահանդէսի իբր վերջընթեր նիւթ:

Ա. ՆԱՄԱԿ

Այս նամակը «Հայոց Պատմութիւն Ա. տարի» դասագիրքի 1939 թուականի ապսպրանք մըն է, ստացուած Սիւրիոյ մայրաքաղաք Դամասկոսի Ազգային Սահակեան Երկսեռ Վարժարանի տնօրէն Կարօ Սարրաֆեանէ: Սարրաֆեան Սիմոնեանի նման եղած է Անթիլիասի Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Դպրեվանքի առաջին սաներէն:  Նամակին ու անոր պահարանին վրայի թուանշաններն ու հաշիւները կը պատկանին Սիմոնեանի ձեռագիրին:

—

Դամասկոս 24/10/1939

Ներփակ՝ 136 ֆրանքնոց մանտա-փոստ մը

Սիրելի՛ պարոն Սիմոն Սիմոնեան,
Հալէպ

Հաճոյքն ունեցայ ստանալու ընթացիկ ամսոյս 19 թուակիրդ՝ ինչպէս նաեւ 20 օրինակ հայոց պատմութեան դասագիրքերու ապսպրանքս, որոնց փոխարժէքը եղող 680 սիւրիական դահեկանը կը փութամ ներփակ ղրկել մանտափոստով մը:
Իբրեւ նոր ապսպրանք՝ հաճեցէք 10 օրինակ եւս ղրկել անոնցմէ նո՛յն միջոցով եւ նոյն հասցէով:
Ինծի տրամադրուած օրինակին համար մասնաւոր շնորհակալութիւն:

Սիրալիր բարեւներով,
Քոյդ՝
Կարօ Սարրաֆեան

Բ. ՆԱՄԱԿ

Նամակը գրուած է Ուոթըրթաունէն` Պօսթոն, եւ կը պատկանի Անթիլիասի Կաթողիկոսութեան Դպրեվանքի սաներէն՝ Թորգոմ Փօսթաճեան աբեղային:

Նամակին մէջ յիշուող Դրաստամատը, Սիմոնեանի անդրանիկ զաւկին՝ Յովիկի երկրորդ անունն է: Իսկ խմբագրականը որուն կ’ակնարկէ Փօսթաճեան, գրուած է «Հասկ» ամսագրի Դեկտեմբեր 1950ի թիւին մէջ, վերնագիր ունենալով՝ «ՊԱՏԱՍԽԱՆ ԿԱՐԴԻՆԱԼ ԱՂԱՃԱՆԵԱՆԻ ԹՈՒՂԹԻՆ»:

Սիմոնեան 1947-1955 վարած  է Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան «Հասկ» պաշտօնաթերթի խմբագրապետութիւնը, միեւնոյն ժամանակ ըլլալով Երջանկայիշատակ Գարեգին Ա. Յովսէփեանց Կաթողիկոսի քարտուղարն ու գիտական աշխատակիցը. նաեւ դասաւանդած է գրաբար եւ մատենագրութիւն Դպրեվանքէն ներս:

—

4 Հոկտեմբեր 1951

Յարգելի պարոն Սիմոն Սիմոնեան,
Անթիլիաս

Սիրելի՛ պարոն Սիմոնեան,
Առիթ չունեցայ երբեք ձեզի գրելու: Կը յուսամ թէ լաւ եւ առողջ էք, ինչպէս նաեւ ձեր տիկինը եւ ձեր Դրաստամատը:

Այս նամակով մասնաւոր խնդրանք մը ունիմ: Հոս Ս. Սահակ Մեսրոպ Ազգային վարժարան մը ունինք: Այդ դպրոցի համար Ազգային պատմութեան դասագիրքերու պէտք ունինք:

Ձեր պատմութեան ամբողջ շարքը ղրկեցէք ինծի, անկից զատ, Տարրական առաջին տարիէն ալ 25 օրինակ ղրկեցէք:

Գինը ինչ որ է կը ստանաք անմիջապէս:

Կաթոլիկներու դէմ ձեր գրած խմբագրականը հաճոյքով կարդացի:

Սրտագին բարեւներով՝
Թորգոմ աբեղայ Փօսթաճեան

ԴԱՍԱՆԻՒԹ ՄԸ ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ
«ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ Գ. ՏԱՐԻ, ՆՈՐ ՇՐՋԱՆ» ԳԻՐՔԷՆ
(Զ. դասարան, Ե. տիպ, 1978)
—

Գ. ՆԱՄԱԿ

Եգիպտահայ մտաւորական, արձակագիր, բանասէր եւ արհեստով իրաւաբան Ստեփան Շահպազ, եղած է նաեւ «Սփիւռք» շաբաթաթերթի աշխատակիցներէն, ապա՝ դարձած մտերիմ բարեկամն ու պաշտպանը Սիմոնեանի, անոր դէմ կատարուած անարդարութիւններուն դէմ ալ դնելով:

Շահպազի այս նամակը գրուած է Սիմոնեանի մահուընէ գրեթէ հինգ ամիսներ առաջ, երբ լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմը տակաւին կը շարունակուէր, եւ երբ նամակագրական ու հեռաձայնային կապերը դժուարացած էին Լիբանանի եւ արտասահմանի միջեւ:

Աղեքսանդրիա, 12 Հոկտեմբեր 1985

Շատ սիրելի բարեկամ
Սիմոն Սիմոնեան,
Ողջո՜յն, հազար ու մէկ ողջո՜յն,
Ամէն օր քիչ մը աւելի կը զգամ Պէյրութի բարեկամներէս լուր չունենալու ցաւը:

Եւ ամենէն դժնդակը՝ ինծի համար, քու պարագադ է. առողջութեանդ մասին, առ հասարակ քու մասիդ ո՛չ մէկ լուր ունիմ շատոնց:

Այս մտահոգութիւնս, ցաւս մեծ է մանաւանդ անոր համար որ թնդանօթները հետզհետէ աւելի կը գործեն հոն, եւ առանց զանազանելու իրենց թիրախները: Ամէն ոք այլեւս թշնամի նկատուելու հանգամանքը կը կրէ, անմեղը չեն զանազաներ մեղաւորէն. անիշխանութիւն՝ ամէն կողմ եւ ստոյգ վտանգ: Տասը տարիէ աւելի է որ մարդիկ քանդելու ետեւէ են իրենց իսկ գեղեցիկ երկիրը, հայրենիքը… մաղթենք որ կանգ առնէ այս անօրինակ կռիւը, ողբերգութիւնը եւ խաղաղութիւնը նորէն տիրէ: Ամէն պարագային, հայերը արժանի չէին այն բանին որ իրենց կը պատահի Լիբանանի մէջ. յանցանք մը, պակասութիւն մը, տգեղ կեցուածք մը չունեցան. մե՛ղք եղաւ հայ-Պէյրութին. մեծ կորուստ մը սփիւռքահայութեան համար. անգամ մը եւս, չար բախտը հայերուն դէմ ելաւ:

Բայց… միայն հոն չէ որ անօրինակ, անհասկնալի, սարսափելի յիմարութիւններու առաջնորդող ժխոր կայ… աշխարհ ինք իր վրան շրջած կ’երեւայ աննախընթաց եղանակով. մարդիկ զիրար կ’ուտեն, կը ջանան արշաւի, մրցակցութեան ելած են զիրար յօշոտելու համար… մարդը պարպուած է իր մարդկութենէն: Ի՜նչ հեգնանք… ի՜նչ մեծամոլութիւն, ի՜նչ սնափառութի՛ւն, թէ՝ մարդը շինուա՜ծ է, կերտուա՜ծ է Աստուծոյ դէմքին համաձայն… վրա՛ս գրէ. ո՛վ ըսած է այս սին, այս մեծամոլական յիմարութիւնը, այս անհաւասարակշիռ սոփեստութիւնը…:

Չեմ կորսնցուցած քեզմէ բարի լուրեր ստանալու յոյսը, օրերուդ, այսինքն՝ առօրեայիդ ժամանակացոյցովը, միեւնոյն ատեն: Այս յոյսը՝ ինծի համար, լո՛յս մըն է նաեւ, եւ դուն գիտես այս իրականութիւնը եւ շատ արդար իրաւունքը ունիս զայն գիտցած ըլլալու: Ուստի եւ կը յուսամ թէ վստահաբար պիտի ստանամ, մօտ ատենէն իսկ, այս լոյսը, բարեկամութեան այս աղուոր վարձատրութիւնը:

Եւ լաւագոյն զգացումներով եւ ջերմօրէն համակրական մտածումով՝
քոյդ՝
Ս. Շահպազ

ԹՂԹԻԿՆԵՐ՝ ԱՆԿԱՐԵՒՈՐ ԵՒ… ԿԱՐԵՒՈՐ

Սիմոնեանի արխիւին մէջ գտնուող անկարեւոր թղթղիկներուն մասին գրած էի նախորդ ե-նամակիս մէջ («ՄԻԱՍՆԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՅԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ»), եւ վերջաւորութեան ըսած. «Անկարեւոր թուացող նոյնանման նօթագրութիւններուն մէջ, նաեւ կարելի կը դառնայ տեղեկանալ կարգ մը նիւթերու մանրամասնութեանց՝ այդ թղթիկները դարձնելով նաեւ… կարեւոր:»

Վարի նիւթը, մտածումը, կրնայ գրուած ըլլալ նաեւ գրական գործի մը համար…

Գրութեան մէջ գործածուած hատու բառը, նոր սորուեցայ… ու կը նշանակէ սուր:«”Հայաստա՜ն երկիր դրախտավայր”…

Ո՛չ:

Հայաստան երկիր դժոխավայր:

Ինչի՛ս դրախտավայր, երբ եօթ ամիս խիստ ձմեռ է, բուք ու բորան, սառնամանիք, երբ ժայռ է, անդունդ, լերկութիւն եւ չորութիւն, երբ հանք չունի, քարիւղ չունի,

Երբ մանաւանդ աշխարհագրական (վատ դիրքի մը մէջ) եռանկիւնի մը կեդրոնը թառած է:

Երբ մանաւանդ ամենէն քիչ բնակչութիւնն ունի իր բոլոր դրացիներուն մէջ,

Երբ մանաւանդ շրջապատուած է գայլերով՝ քիւրտ, թիւրք ԵՒ ԱՅԼՆ,

Դրախտավա՜յր:

Երգեցէք եւ օրօրուեցէք, խաշխաշի բոյրերով:

Հայաստա՛ն, դժոխավայր:

Պէտք է մտնենք դժոխքէն ներս, ջարդենք hատուները, մարենք անմար կրակները եւ բոյն շինենք, որպէսզի զայն վերածենք իսկական դրախտի…»

Վ Ե Ր Ջ

Յարգելի ընթերցող,
Նախորդ նամակիս մէջբերումներուն, ու Սիմոն Սիմոնեանի «Դէպի՛ Յիսնամեակը Ապրիլեան Եղեռնի» մայր յօդուածին մէջի տուեալներուն ընդմէջէն, տեսանք թէ ինչպէս 1963ի Ապրիլին «Սփիւռք» շաբաթաթերթի տուած ազդանշանով սկսած երթը՝ գոնէ երկու տարի ետք միասնականութեա՛մբ նշելու Ապրիլեան Եղեռնի Յիսնամեակը, տուած էր իր դրական արդիւնքները:

Սակայն միասնականութեան համար մղուած այդ դրական քայլի ընթացքին, ու անկէ առաջ նոյնիսկ, արշաւ մը սկսած էր շղթայազերծուիլ «Սփիւռք» շաբաթաթերթին ու անոր խմբագրապետ Սիմոն Սիմոնեանին դէմ:

1958-59 թուականին անկախ շաբաթաթերթի մը երեւումը Պէյրութի մէջ, հաշտ աչքով չէր դիտուած զիրար յօշոտո՛ղ ու հայութիւնը հիւծող սփիւռքահայ կուսակցութիւններուն եւ իրենց օրկաններուն կողմէ:

Սովետական Հայաստանի ու արտասահմանի հայ համայնավարներու պատկանող մամուլն ալ անմասն չէր մնացած այս արշաւէն:

«Սփիւռք»ի ծննդեան առաջին համարին մէջ, Սիմոնեան իբրեւ նշանաբան յայտարարած էր շաբաթաթերթին դիրքը, որ էր ըլլալ «ԱՄԵՆՈՒՆ ՀԵՏ եւ ԱՄԵՆՈՒՆ ԴԷՄ, ԲԱՅՑ ՄԻ՛ՄԻԱՅՆ ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ՀԱՄԱՐ»:

Սիմոնեան մերժած էր տուրք տալ պայքարող կողմերէն որեւէ մէկուն: Իսկ երբ «Սփիւռք»էն պահանջուած էր Էջմիածին-Անթիլիաս եկեղեցական տագնապի առընչութեամբ դիրքորոշուիլ, ան յստակօրէն յայտարարած էր. «Մենք կողմ պիտի չըլլանք, եւ մեզի կը վերապահենք իրաւունքը քննադատելու կատարուած սխալները երկու կողմերուն ալ:»

Այս կեցուածքներուն իբր արդիւնք Սիմոնեան երկար տարիներ ենթարկուած էր հալածանքի ու վարկաբեկման, եւ իր հայրենասիրութիւնն ալ առնուած կասկածի տակ…

Սիմոնեան ձեռնածալ չէր մնացած անշուշտ այս երեւոյթին դիմաց, եւ իր յանդուգն յօդուածներով պաշտպանած իր տեսակէտները. տեսակէտներ, որոնք անընդունելի նկատուած էին այդ օրերուն «սրբազան պայքար» մղողներուն կողմէ: Ան իր հայրենասիրութեան կասկածողներուն պատասխանած էր ըսելով. «Մենք հայրենասէր ենք մե՛ր համոզումներով, մե՛ր պատճառներով, մե՛ր ըմբռնումներով, առանց կուսակցական չափանիշներու, կերպերու, եւ «պայմանաւորուած օդ»ի»:
Լայնախոհ ու արդար Սիմոնեանը միաժամանակ եղած էր իրատես, եւ իր դէմ շղթայազերծուած արշաւի օրերուն իսկ՝ քաջութիւնը ունեցած գովելու նաեւ իր քննադատած իւրաքանչիւր կողմին դրակա՛ն կեցուածքներն ու տեսակէտները… երեւոյթ մը` որ զլացուած էր իրեն՝ Արդարութեան եւ Ազատութեան անունով զինք ստրկացնել փորձողներուն կողմէ:

Արդար ըլլալու համար պէտք է նաեւ յայտնել, թէ կուսակցութիւններէն եւ կամ  կուսակցականներէն բոլորը չէ որ միեւնոյն ուժգնութեամբ դէմ կեցած են Սիմոնեանին:
Աւելի ճշգրիտ պատկերացում մը տալու համար թէ ի՛նչ էր այդ օրերուն անկախ մամուլին վիճակուած բախտը, հետագայ տողերուն մէջ կը կարդանք պատմաբան եւ բանասէր Արշակ Ալպոյաճեանի (1879-1962) մահուան առիթով՝ Սիմոնեանի կողմէ օրին մէջբերուած տողեր:

«ԱԼՊՈՅԱՃԵԱՆ` ԱՆԿԱԽ ԹԵՐԹԻ ՄԱՍԻՆ» խորագիրին տակ, տրուած է հետեւեալ վկայութիւնը.
«Դժբախտութիւն մըն է հայ ազգին համար որ լրագիրները գրեթէ ամբողջութեամբ կուսակցական օրկաններ են եւ թէեւ իրարու դէմ կը մաքառին ամէն օր, բայց գոնէ համաձայն են մէկ կէտի մը մէջ, այն է չապրեցնել իրենցմէ դուրս որեւէ այլ լրագիր:

Կուսակցութիւնները ունին իրենց օրկանները եւ չեն հանդուրժեր անկէ դուրս որեւէ լրագիրի գոյութեան եւ ներելի ու աններելի ամէն միջոց ի գործ կը դնեն հրապարակէն վանելու համար անկուսակցական անկախ լրագիր մը:

Արդարեւ, շատեր չեն գիտեր թէ կուսակցական մամուլը ինչեր չէ ըրած լռեցնելու համար որեւէ կուսակցութեան հետ կապ չունեցող թերթերը, որոնք իրենց կռնակը չունենալուվ ոյժ մը, յաճախ կը հանդիպին նիւթական դժուարութիւններու եւ կ’ենթարկուին տագնապներու, մինչ կուսակցական թերթերը իրենց նեցուկ եւ հովանաւոր ունին կուսակցութիւններու սնտուկները, իրենց շարքերը եւ համակիրները, որոնք յաճախ նիւթական զոհողութիւններ կ’ընեն, իրենց թերթին յաջողութիւնը ապահովելու համար:» («Սփիւռք» 1962, 28 Յունիս, էջ 1):

Խօսքը տանք Սիմոնեանին, 1958էն 1974ի ընթացքին Պէյրութի մէջ հրատարակուած «Սփիւռք» շաբաթաթերթի հիմնադիրին ու խմբագրապետին, եւ տեսնենք թէ ինք ինչ վկայած է իր անկախ շաբաթաթերթին դիմագրաւած դժուարութիւններուն մասին. «<…> ունեցանք հետզհետէ թանձրացող զանգուածը հակառակորդներու, մերթ մէկէ աւելի կուսակցութեան միացեալ հակառակութիւնը: Զարմանալի էր ամէն բանի մէջ իրարու տարակարծիք բայց այս մէկ կէտի մէջ անոնց զինակցութիւնը: Մեր բազմաթիւ բարեկամները դարձան թշնամիներ:

Տոկացինք, չնահանջեցինք: Գրեթէ 17 տարի:

Թերթ վերադարձնողներ եղան, մերթ «կազմակերպեալ» աշխատանքի հետեւանքով: Նորեր բաժանորդագրուեցան: Շարունակուեցաւ գործը, կէս լոյս եւ կէս մութ արահետներէ: Յաջողեցանք սակայն ըսել մեր ըսելիքը, զոր ուրիշներ երբե՛ք պիտի չըսէին, ըրինք մեր ընելիքները, զորս ուրիշներ մեծ մասամբ չունէին իրենց ցուցակին վրայ:» (Սագօ Օգնայեան, «Մատենագիտութիւն Սփիւռք շաբաթաթերթի»,  Պէյրութ, 1984, էջ Ե):

Վերի տողերուն մէջ, Սիմոնեան մոռցած է յիշելու իր դէմ մղուած արշաւին մասնակից կարգ մը անկուսակցականներն ու կղերականները…

Որպէսզի այն տպաւորութիւնը չստեղծուի թէ Սիմոնեան անպայմանօրէն հակակուսակցական մըն էր՝ կարդանք դարձեալ զինք.

« <…> վերջին տարիներս կարգ մը թերթեր (յատկապէս ամերիկահայ) ակնարկութիւններ կ’ընեն անկուսակցականներու հասցէին, իբրեւ պատասխանատուութենէ խուսափող եւ նուազ զոհաբերուող: <…> Նախ ճիշդ չէ բոլոր անկուսակցականները մէկ դասի վերածելը, ինչպէս ճիշդ չէ բոլոր կուսակցականները պատասխանատուութեան վազող եւ անսակարկ զոհաբերուող նկատելը: Կա՛ն յարգելի եւ շա՛տ յարգելի կուսակցականներ, ինչպէս՝ անկուսակցականներ: Կան նաեւ ոչ յարգելի կուսակցականներ, ինչպէս նաեւ անկուսակցականներ: Այսքանը լափալիսեան ճշմարտութիւն է:

Ճիշդ չէ բոլոր անկուսակցականները մէկ յայտարարի վրայ բերել եւ դատումներ ընել, ինչպէս ճիշդ պիտի չըլլար բոլոր կուսակցութիւնները եւ կուսակցականները մէկ յայտարարի վրայ բերել եւ դատել:
Կարելի է անկուսակցականները երեք խումբերու բաժնել. անտարբերներ, չէզոքներ, անկախներ, ինչպէս նոյնպիսի բաժանումի կարելի է ենթարկել կուսակցականները. անտարբերներ, «չէզոքներ», եւ գործօններ: Պատասխանատուութենէ եւ զոհաբերութենէ խուսափող են անտարբերներն ու չէզոգները, զորս մենք չենք վարանած նոյնիսկ կոչելու… ջորի:

Տարբեր բաներ են սակայն անկախներն ու գործօնները թէ՛ իբրեւ անկուսակցական եւ թէ՛ իբրեւ կուսակցական:» («Սփիւռք» Պէյրութ, 11 Մարտի 1973, էջ 8):

* * *

Նախքան այսօրուան մայր յօդուածին ընթերցումը, պիտի մէջբերեմ բաժին մը Սիմոնեանի ստորագրութիւնը կրող այլ յօդուածաշարքէ մը, («Սֆինքսի կոտրած քիթին տակ»), ուր կարելի կ’ըլլայ քիչ մը աւելի ծանօթանալ Սիմոնեանի կենսագրութեան, իր ներաշխարհին, եւ իր հիմնական մտահոգութեան՝ որ էր Հայ Ժողովուրդի Յաւերժութիւնը:

Մէջբերուած տողերուն մէջ Սիմոնեան կ’ակնարկէ նաեւ իր պատժուած ըլլալու իրողութեան:

Ուրեմն, 1966ին Սիմոնեան այցելութեամբ Կիզէ է՝ Եգիպտոս, եւ կանգնած է երեք բուրգերուն մէջտեղ գտնուող հսկայական Սֆինքսին դիմաց:

Համաձայն յունական դիցաբանութեան, կը պատմէ Սիմոնեան, Սֆինքսը հրաման ունէր բոլոր անցորդներուն առաջարկելու իր հանելուկը, եւ սպանելու բոլոր անոնք որոնք չէին կրնար լուծել զայն:

Թող Սիմոնեանը շարունակէ պատմել. «Կը կենամ Սֆինքսի առջեւ, յետմիջօրէի պահու մը մէջ, որ կը դիմէ դէպի իրիկնադէմ: Մեծ բուրգին շուքը կ’իջնէ Սֆինքսի վրայ: Խորհրդաւոր ու իր անցեալին սարսափներէն պարպուած Սֆինքսը, որուն քիթը կոտրած է, կարծէք կը դիտէ զիս եւ հին օրերէն մնացորդ հանելուկ մը պիտի առաջարկէ ինծի:

Բայց ես, տասնեակ տարիներէ ի վեր ունիմ ի՛մ հանելուկս, զոր առաջարկեր եմ ու կ’առաջարկեմ իմ բոլո՛ր բարեկամներուս, հի՛ն բարեկամներուս, որոնք դարձեր են նոր թշնամիներս, հի՛ն թշնամիներուս, հեռաւոր ու մօտաւոր բոլոր Հայերուն…

Ի՛մ հանելուկս, որուն Սֆինքսը դարձեր եմ տասնեակ տարիներէ ի վեր, բայց իմ հանելուկս չլուծողները փոխանակ ես պատժելու, անոնք, այդ կարկամ ու չլուծող «անցորդները» իրենք կը պատժեն զիս:

Ես՝ իմ հանելուկիս Սֆինքսը, այժմ կեցեր եմ եգիպտական Սֆինքսին առջեւ եւ կը մտմտամ: Ու փոխանակ սպասելու որ բուրգերու Սֆինքսը ի՛նք ինծի առաջարկէ իր հանելուկը, ե՛ս, կանգնած անոր կոտրած քիթին տակ, դէպի իրիկնադէմ դիմող պահու մը մէջ, կը հարցնեմ անոր.
—  Սֆի՛նքս, երեք բուրգերու եռանկիւնին մէջ խորհուրդներով բազմած Սֆի՛նքս, տե՛ս, տա՜ս տարիներէ ի վեր կը տանջուիմ իմ հանելուկովս, եւ կը փորձեմ անով տանջել իմ հին ու նոր բարեկամներս, հեռաւոր ու մօտաւոր ընկերներս, սիրելի Ռամկավարները, եղբայրական Պոլշեւիկները, հարազատ Հնչակեանները եւ արիւնակից Դաշնակցականները. բոլորին հետ զատ-զատ, ժամանակ առ ժամանակ գօտեմարտութեան մէջ եմ, եւ յաջորդ մարտապահերուն ի՜նչ անակնկալներ կը սպասեն բոլորին՝ ի տես եւ ի լուր չլուծուող հանելուկիս…:

Իմ հանելո՞ւկս… տե՛ս, Սֆի’նքս, ես Հայ եմ, հայրս Սասնոյ լեռնէն պտղունց մը արիւն դրած է երակներուս մէջ: Ես պատանութենէս կը կրեմ հայկական ցաւ մը, որ հանելուկի վերածուած է: Պիտի տեւէ՞ հայ ժողովուրդը, որ կու գայ պատմութեան վաղնջական ակունքէն, աւանդական ու քննական կոհակներով եւ ափերով: Տեւեր ենք 3.000 տարի այս պատկերով: Հասեր ենք այս օրերու ափունքին: Պիտի տեւե՞նք եւ ի՞նչպէս պիտի տեւենք: Նայէ՛, Սֆի՛նքս, ես 24 տարի (1930-1954) պատանութենէս մինչեւ քառասուն տարիքս, հաւատացի որ հայ ժողովուրդը պիտի տեւէ միայն ու միայն Սովետական Հայաստանով, Սովետական բազմազգ պետութեան մէջ, սոցիալիստական եւ դէպի կոմունիզմ դիմող իրաւակարգին տակ: Ու մէ՛կ անգամ, 1954 թուին, քառասուն տարեկանիս, երբ արդէն հայ ժողովուրդին ճակատագիրը սերտեր էի տպագիր գիրքերու եւ ձեռագիրներու ծխաման յիշատակարաններուն մէջ, այցի գացի Սովետական Հայաստանը, վեհափառ Մասիսներու շողերուն եւ սովետական ծիրանիին տակ: Ա՜խ, խախտեցաւ հաւատքս, ինչպէս առաջին սիրահարի սէրը առաջին սիրականէն, որ արդէն վաստակաւոր ընկեր էր դարձեր կեանքի:

Ու 1954 թուականէն ի վեր, հանելուկը կը տանջէ զիս. — Պիտի տեւէ՞ հայ ժողովուրդը եւ ինչպէ՞ս պիտի տեւէ: Միայն Հայրենիքով պիտի չտեւէ, միայն կրօնքով պիտի չտեւէ, միայն դրօշակներով պիտի չտեւէ, — կ’ըսէ կասկածի սկիւռը, թառած՝ հոգիի ճիւղքին:

Սֆի՛նքս, ի՞նչպէս պիտի տեւէ հայ ժողովուրդը: Տե՛ս, կտոր-կտոր եղած ենք, եւ չենք տեսներ ճշմարտութիւնը: Երէկ գիշեր «ԱՐԵՒ» օրաթերթը կը կարդայի, լուրերու բաժնին մէջ կ’ըսուէր թէ Անտոն Քոչինեանը 23րդ Համագումարին յայտարարած է թէ չորս տարուան ընթացքին՝ 1963-66` 7.000 հայեր ներգաղթեր են. մինչդեռ այդ չորս տարիներու ընթացքին արեւելքի այս ափերէն տասնեակ հազար Հայեր արտագաղթեր են Ամերիկաներ եւ Աւստրալիա, իսկ Սովետ. Հայաստանէն ուր 7.000 Հայեր ներգաղթեցին, տարին 20-30.000 Հայեր կ’արտագաղթեն դէպի սովետական սփիւռքի զանազան կողմերը:

Սֆի՛նքս, կոտրած քիթով Սֆի՛նքս, ըսէ թէ ի՛նչպէս պիտի տեւենք, ի՛նչպէս պիտի զօրանանք, ի՛նչպէս մեր սերունդը պիտի շարունակէ մեր ժողովուրդի 3.000 տարուան թափը պատմութեան ձիարշաւարանին մէջ: Վեց տարիէ ի վեր կը գրեմ մեր հոգեկան ոյժերուն պատմութիւնը՝ խնդրելով խաչաձեւել մեր հոգեկան բոլոր զօրութիւնները ընդդէմ մեր ցեղին ծիրանի ծառը ուտող ուտիճներուն, ցեցերուն, գունաւոր որդերուն:

Սֆի՛նքս, ըսէ՛ ճշմարտութիւնը, լուծէ՛ հանելուկս, դուն որ սովոր ես միայն հանելուկ առաջարկելու, լսէ եւ լուծէ հանելուկս: Ես Սֆի՛նքս եմ Սֆինքսի առջեւ:

Սֆի՛նքս, ես քու Սֆինքսդ եմ:

Լուծէ՛ հանելուկս, կոտրա՛ծ քիթով Սֆինքս: Պիտի տեւէ՞ հայ ժողովուրդը եւ ի՞նչպէս պիտի տեւէ:

Ես սոցիալիստ եմ, Սֆի՛նքս: Բայց, տես, կոտրած քիթով, կնոջ գլուխով եւ առիւծի մարմնով, խորհո՛ւրդ, խորհուրդ խորին ժամանակներու հասած Սֆինքս, մեր ժողովուրդը կռունկներու պէս երամ-երամ խոյս կու տայ ուր որ սոցիալիզմը մակընթացութիւն կ’ունենայ: Չէ՞ որ ես հաւատացած էի որ սոցիալիզմով պիտի փրկուի մեր ժողովուրդը: Սոցիալիզմի ալիքները ինչո՞ւ կը քշեն մեր ժողովուրդը՝ նաւաբեկեալ նաւու մը բեկորներուն պէս:

Ըսէ՛, Սֆի՛նքս, պիտի տեւե՞նք, եւ ի՞նչպէս պիտի տեւենք…:» («Սփիւռք» Պէյրութ, 26 Մայիսի 1966, էջ 2):

* * *

«ՄԻԱՍՆԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՅԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ» խորագիրով այսօրուան մայր յօդուածը նմոյշ մըն է Սիմոնեանի հրապարակագրական բազմաթիւ այն էջերէն՝ ուր ան նաեւ կը գովէ՛ իրեն դէմ սուր պայքար մղողներուն կողմէ առնուած դրական քայլերը: Երեւոյթ մը, զոր իրեն համակիր ընթերցողները պիտի կոչէին «լաւին լաւ ըսել եւ վատին՝ վատ»:

Յօդուածը թէեւ անստորագիր  է, սակայն կը պատկանի Սիմոն Սիմոնեանի գրիչին: Ան լոյս տեսած է Եղեռնի Յիսնամեակէն մօտաւորապէս երկու շաբաթ առաջ:

ՄԻԱՍՆԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՅԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ

[ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆ]
Աղբիւր՝ «Սփիւռք» շաբաթաթերթ, Պէյրութ, 7 Ապրիլի 1965, էջ 1

Ըսինք:

Մեր դատը դէպի յաղթանակ առաջնորդելու համար կա՛յ միայն մէկ ճամբայ եւ ո՛չ թէ բազմաթիւ ճամբաներ — ՄԻԱՍՆԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ:

Ապրիլեան Եղեռնի Յիսնամեակի ոգեկոչման առթիւ այդ միասնականութիւնը գոյացաւ հայ հոգեւոր ու քաղաքական ոյժերու կուռ ու ամբողջական համաձայնութեամբը:

Հայ հոգեւոր իշխանութիւնները — Առաքելական, Կաթողիկէ եւ Աւետարանական  — իրողապէս վկայեցին թէ իրենք իրենց արմատներով կապուած են Հայ ժողովուրդի կեանքին, գոյատեւման ու մեծագոյն հարցին հետ, եւ գիտեն Աստուծոյ հանապազօրեայ բաժնին հետ, կայսեր, այսինքն՝ Հայոց արդար բաժինն ալ տալ:

Հայ հոգեւոր իշխանութիւնները լիալիր կերպով կատարած եղան իրենց սրբազան պարտաւորութիւնը հանդէպ իրենց ժողովուրդին:

Պատի՛ւ իրենց:

Նոյնպէս հայ քաղաքական կազմակերպութիւնները — Հնչակեան, Դաշնակցական եւ Ռամկավար — պատուաբեր կերպով վկայեցին թէ Հայութեան ազգային մեծ պայքարին գիտեն բերել իրենց զինակցութիւնը եւ ատով իսկ վկայել թէ ԳՈՐԾԸ — Ոգեկոչում ու Դատ — առանձին ոյժերով իրագործուելիք չէ, այլ միայն ՀԱՒԱՔԱԲԱՐ եւ անոր բարիքը, ինչպէս եւ պահանջած զոհողութիւնը, ԲԱՇԽԵԼԻ են հայ ամբողջ հաւաքականութեան միջեւ:

Պատի՛ւ նաեւ իրենց:

Ու հիմա թուենք միասնականութեան առաջին յաղթանակները:

Նախ յիշենք «պզտիկ» յաղթանակները, որոնք թերեւս նոյնիսկ չեն նկատուիր մեր բարի ժողովուրդին ու անոր ղեկավարներուն կողմէ:

Առաջի՛ն.— Ստեղծուած է ոչ միայն խաղաղութեան ու հանդարտութեան մթնոլորտ մը հայ կեանքին մէջ, այլեւ գոյացած է փոխադարձ վստահութիւն եւ հաւատք իրարու հանդէպ: Բարոյական ու հոգեկան զինակցութիւն մը, որ կ’ենթարկէ նպատակի միութիւն եւ թիրախի նոյնութիւն: Տարակարծութիւնները ոչ միայն իրենց նուազագոյնին իջած են, այլեւ գրեթէ անհետացած ըլլալու նշանները ցոյց կու տան:

Երկրո՛րդ.— Հայ քաղաքական հոսանքները, Ապրիլեան Սրբազան Աւազանին մէջ լուացուելով՝ փաստեցին թէ ազգային կազմակերպութիւններ են, հայ ժողովուրդի դատին ու գոյատեւման համար ստեղծուած նեցուկներ ու սիւներ են, եւ ո՛չ թէ օտարին կողմէ հեռավարուած են: Մեր քաղաքական կազմակերպութիւնները արեւելքի կամ արեւմուտքի յարած ու սպասարկող ըլլալու մեղքով իրար կ’ամբաստանէին: Հաւաքական ու վճռական գործի պահը ջնջեց երկուստեք եղած այդ մեղադրանքները:

Կ’արձանագրենք երկու սքանչելի փաստեր՝ յօգուտ մեր քաղաքական կազմակերպութիւններուն:

ա) Թուականէս 4-5 ամիս առաջ երբ Սովետ. Միութիւնը յանուն բարի-դրացնութեան յայտարարեց թէ «ինք որեւէ պահանջ չունի Թիւրքիայէն եւ կը յարգէ անոր հողային ամբողջականութիւնը», ամենէն առաջ Ռամկավար մամուլը յանձին «ԶԱՐԹՕՆՔ»ի ծառացաւ Սովետ. Միութեան յայտարարութեան դէմ եւ խիզախ կերպով յայտնեց թէ հայ ժողովուրդը, ապա ուրեմն Հայոց հայրենի պետականութիւնը, որ Սովետ. Միութեան բաղկացուցիչ հանրապետութիւններէն մէկն է, ունի հողային պահանջ Թիւրքիայէն, եւ թէ յանուն բարի-դրացնութեան ու բազմաչարչար «խաղաղութեան», կարելի չէ անտեսել Հայոց սրբազան իրաւունքները: Օրին արձանագրեցինք գեղեցիկ այս փաստը եւ արտայայտուեցանք անոր մասին:

Այժմ տեղն է ընդգծելու որ ներկայ Հայաստանի կապուած կազմակերպութիւնները, գէթ էական ու գերագոյն հարցերու մէջ, ուղեկիցներ չեն Սովետ. Միութեան ամէն քայլին, մա՛նաւանդ երբ այդ քայլերը կը փորձեն ոտնակոխել Հայոց Սրբազան Իրաւունքները:
Այս պարագային Ռամկավարները գեղեցկօրէն փաստեցին թէ իրենք կը սերին Արմենականներէն, Տամատեաններէն, Չօպանեաններէն ու Թէքէեաններէն եւ հաւատարիմ կը մնան անոնց սրբազան աւանդին:

բ) Վերջին մէկ ամսուան ընթացքին, թիւրք պետականութիւնը իր մամուլով ի լուր հայկական միասնական ու կորովի կեցուածքին եւ Ապրիլեան Եղեռնի զանգուածային ոգեկոչման եւ ապա գուշակելով Հայկական Դատի վճռական ու կորովի հետապնդման ղօղանջները, յարձակման անցաւ եւ իր ամենէն բուռն հարուածները ուղղեց ու կեդրոնացուց Հ. Յ. Դաշնակցութեան վրայ, զայն նկատելով գլխաւոր դրդիչն ու շարժման դնողը հայ զանգուածները ընդդէմ Թրքութեան:

Թրքական այս յարձակումը եկաւ (թերեւս աւելորդ կերպով) ապացուցանելու որ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը հաւատարիմ կեցած է իր սրբազան աւանդներուն. ֆեդայական իր աւանդութեան եւ ազգային պատնէշի վրայ, եւ անիկա երբեք չէր կրնար «եոլտաշ» [(ուղեկից)] ըլլալ Թիւրքին, մեղք մը, որով զինք կ’ամբաստանէին իր հակառակորդները, ջղային պահերու մէջ:
Այսպիսով մեր ազգային կազմակերպութիւնները, թօթափելով օտարամուտ փոշիները իրենց ոտքերէն, Հայութեան ու Արեւմտահայութեան սրբազնագոյն իրաւունքներու պաշտպանութեան գործին մէջ արիացան եւ իրար գտան նոյն պատարագի մէջ:

«Պզտի՞կ» յաղթանակներ են ասոնք, որոնց վրայ ամենէն առաջ կը կեդրոնացնենք մեր ուշադրութիւնը, եւ որոնք իրողապէս հիմնարկէք կ’ընեն այնքան ցանկալի ու շեփորուած միասնականութեան:

Ապա դառնանք մեծ յաղթանակներուն, որոնք շնորհիւ հայ միասնականութեան կը սկսին արձանագրուիլ եւ որոնք պիտի ունենան իրենց յաջորդները:
Ամենէն առաջ երկո՛ւ յաղթանակներ, Ապրիլեան Եղեռնի Ոգեկոչման սրբազան սարսուռներով համակուած. —
ա) Հայաստանի ժողովուրդը իր պետականութեամբ ու պարտիայով՝ ո՛չ միայն հաւատարիմ մնաց արեւմտահայ նահատակներուն ու վկաներուն մեծ զանգուածին ու պատմական Հայրենիքի սրբազան հողերուն, այլեւ անցաւ գործքի, իր զգացումներն ու յոյզերը վերածելով նիւթական կոթողներու.— Ապրիլեան Նահատակներու անունով փողոցներ եւ յուշարձաններ, մէկուկէս միլիոն նահատակներու թիւով նոր ու դալար ծառերու տնկում՝ իբրեւ ոգիի ու արեան նոր պատուաստում, Արեւմտահայութեան ու անոր Հողամասի Ոգիին արծուային ներկայացուցչին՝ Զօրավար Անդրանիկի մեծարում եւայլն: Հայրենի Պետականութիւնն ու Ժողովուրդը իրենց այս արտայայտութիւններով կը նետեն ադամանդեայ կամուրջ Հայրենիքի եւ Սփիւռքի միջեւ եւ իրողապէս կը հաստատեն սիւնաշարքերը հայկական միասնականութեան:

Կորսուած հողերը փնտռելու ճամբուն վրայ կը գտնենք այդ հողերուն չափ թանկագին եւ այդ հողերը անպայման մեզի բերող բարիքներ:

Ապրիլեան Եղեռնի Ոգեկոչումը եւ անկէ ետք Հայկական Դատի հետապնդման երկար ու մշտալար պայքարը հայ ժողովուրդին կոչուած են բերելու նոր, իսկական ու ամբողջական ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ՝ թէ՛ Սփիւռքի եւ թէ՛ Մայր Հայրենիքի մէջ:

բ) Երկրորդ մեծ յաղթանակը, Մայր Հայրենիքէն ետք, արձանագրուեցաւ սքանչելի Լիբանանի մէջ, Մայրիներու սրբազան երկրին մէջ, որ հաւատարիմ կը մնայ մարդկային իրաւանց եւ ազատութիւններու սրբազան աւանդներուն:

Լիբանանի Երեսփոխանական Ժողովի «մեծամասնականներու խմբակը» որոշած է բերել իր մասնակցութիւնը Ապրիլեան Մեծ Եղեռնի յուշատօնին, եւ միաժամանակ պետական գիծով պահանջել հայկական իրաւունքները:

Գեղեցիկ լուրը մեր օրաթերթերու միջոցով արդէն հաղորդուած է հայ ժողովուրդին: Չենք ուզեր մանրամասնել զայն: Բայց հարկ է ընդգծել որ Լիբանանի Խորհրդարանի ազնիւ երեսփոխաններու վեհանձն, արդարակորով ու մարդկայնական այս ժեսթը արդիւնքն է ո՛չ միայն իրենց ազատական ու մարդասիրական ոգիին, այլեւ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԻ ԻՐՈՂԱԿԱՆ ՄԻԱՍՆԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ:

Ահաւասի՛կ մեր միասնականութեան ճշմարիտ յաղթանակները, որոնք շարունակելի են: Կը սպասենք որ այս միասնականութիւնը միմիայն ապրիլեան չըլլայ, այլ տարածուի ոչ միայն տարուան բոլոր ամիսներուն, այլեւ բազմաթիւ տարիներու վրայ առնուազն մինչեւ 2000 թուականը եւ մինչեւ մեր Սրբազան Դատին իրագործման սրբազան ժամը:

Վասնզի ինչ որ 1000 տարիներու ընթացքին կորսնցուցած ենք, չենք կրնար շահիլ ամիսներու եւ նոյնիսկ քանի մը տարիներու ընթացքին: Պիտի վճարենք ոչ միայն մեր հաշուոյն այլեւ մեր պապերու հաշուոյն:

Վասնզի թշնամին հզօր է, փոռձառու եւ շահերով կապուած օտար մեծ ոյժերու հետ, աջակողմեան ու ձախակողմեան: Մեր թշնամին պետութիւն է, իսկ մենք՝ սփիւռք: Պէտք ունինք պետական ոյժեր հակադրելու եւ զօրակոչելու իրեն դէմ:

Մեր ոյժը մեր միասնականութեան մէջ է:

Հզօր ենք՝ երբ միասնական ենք:

Չարենցը ամենէն աւելի ճակատագրական ու սրբազան այս պահուն համար պատգամած է մարգարէական տեսիլքով.

«Ո՜վ հայ ժողովուրդ, քո միակ փրկութիւնը քո հաւաքական ոյժի մէջ է»:

ԱՆՍՏՈՐԱԳԻՐ ՅՕԴՈՒԱԾ

* * *

«Սփիւռք» շաբաթաթերթի 1965 տարուան 7 Ապրիլի թիւին պարունակութեան դուք կրնաք ծանօթանալ այցելելով Հայաստանի Ազգային Գրադարանի թուայնացուցած շտեմարանը, սեղմելով այստեղ:

Վերեւ տրուած մայր գրութենէն բացի՝ հոն պիտի հանդիպիք նաեւ հետեւեալ նիւթերուն ու գրողներուն:

–  ……………………………….    Վիճաբանական Ասուլիս «Պատանեկան օրինազանցութիւն»
– Հենտրիք Վան Լուն (թարգ. Յ. Գոնտուրուճեան)  ……………… «ՅՈՅՆԵՐԸ»
–  Կոստան Զարեան ………………  «ՎԱՀԱԳՆ»
– Սիմոն Սիմոնեան ……………… «ՀԻՆԳ ՎԱՅՐԿԵԱՆ ԴԱԴԱՐ» – Հատուած «ԿԸ ԽՆԴՐՈՒԻ… ԽԱՉԱՁԵՒԵԼ» երկէն:
– Գէորգ Աճեմեան ……………… ԳՐԱԴԱՏՈՒԹԻՒՆ ԶԱՐԵՀ ՈՐԲՈՒՆԻԻ «ԵՒ ԵՂԵՒ ՄԱՐԴ» երկին:
– Զարեհ Որբունի ……………… «ԵՒ ԵՂԵՒ ՄԱՐԴ» (հատուած)
– Կ. Թիւթիւնճեան ……………… «ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՈՒԹԻՒՆԸ ՔՆՆԱԿԱՆ ԱԿՆՈՑՈՎ»
– Ծանուցումներէն մին է ……………….. «ԿԸ ՓՆՏՐՈՒԻ// Հմայեակ Սանտրունի Մուրատեան կը փնտռէ իր չորս հօրաքոյրները եւ անոնց զաւակները: Սանատրուկ Մուրատեանի հայրը եւ մայրը՝ Մկրտիչ եւ Կիւլիզար, Մշոյ Գոմս գիւղացի, իր քոյրերուն եւ մայրերուն հետ հաւանաբար գաղթած ըլլան Ամերիկա, Սուրիա կամ Լիբանան:// Hmayag S. Mouradian// Rue Maxime Gorki No. 9// Plovdiv, Bulgarie»

* * *

Եթէ առիթը ունեցաք այցելելու վերոյիշեալ «Սփիւռք»ի թուայնացուած համարը, շատ հաւանաբար նկատեցիք թէ «Սփիւռք»ը փոխած է իր արտաքին տարազը: Պատճառը այն է որ 1965ի Յունուարէն սկսեալ, Սիմոնեան «Սփիւռք»ը փոխանցած էր գրագէտ եւ «Սփիւռք»ի խմբագիրներէն՝ Գէորգ Աճեմեանին: Փոխանցումը սակայն տեւած էր հազիւ երեք-չորս ամիս, եւ այնուհետեւ Գէորգ Աճեմեանի ստորագրութիւնը աւելի քան տարի մը բացակայած՝ շաբաթաթերթի էջերէն:

Տասը տարի ետք, Սիմոնեան «Սփիւռք»ի արտօնագիրը օրինականապէս փոխանցած է (վաճառած) Գէորգ Աճեմեանին, ու նաեւ արձանագրած. «Անհրաժեշտ է այստեղ կարեւորութեամբ յայտնել ու յայտարարել որ 1975 թուականի ներկայ առաջին թիւէն սկսեալ ամէն իրաւունք եւ պատասխանատուութիւն կը պատկանին միմիայն Գէորգ Աճեմեանին»: («Սփիւռք» Պէյրութ, 12 Յունուարի 1975, էջ 1):

* * *

Մօտաւորապէս երկու ամիս առաջ ստացայ ե-նամակ մը հասցէացանկիս մէջ գտնուող, անձնապէս ինծի անծանօթ՝ Աշոտ Գրիգորեանէն: Ան կը խնդրէր որ աչք մը նետեմ Սիմոն Սիմոնեանի մասին իր գրած նիւթին վրայ, նախքան անոր լոյս տեսնելը  http://art-collage.com կայքին վրայ: Ես որ իմ կարգիս գրածներս նախ կը ղրկեմ Սիմոն Սիմոնեանի հոգեզաւակներէն Երուանդ Գոչունեանին՝ իր անդրադարձը ունենալու համար, Աշոտ Գրիգորեանին գրածն ալ լոյս տեսնելէ ետք նոյնպէս ղրկեցի իրեն:

Երուանդը ինչպէս միշտ, շատ կարճ պատասխան մը գրած էր՝ ըսելով. «Հիանալի վերլուծում է այս կարճ գրութիւնը»:

Աշոտ Գրիգորեանին նիւթը «Սիմոն, որդի Օվէի» կարելի է կարդալ այս հասցէին  http://art-collage.com/post/Simon,-vordi-Ovei վրայ:

* * *

Շնորհակալութիւն Հայաստանի Ազգային գրադարանի անձնակազմին, որ արդէն ամբողջացուցած է թուայնացումը Սիմոն Սիմոնեանի գրական եւ բանասիրական բոլոր տպագրուած հեղինակութիւններուն: Գիրքերուն յղումները նաեւ զետեղուած են Սիմոն Սիմոնեանի Արխիւէն կայքին վրայ՝ «Գիրքեր» բաժնին տակ:

Այսքան այս անգամուան համար:

Լաւ մնացէք:

Յարգանքով՝
Սասուն Սիմոնեան
Յուլիս 2022, Անթիլիաս-Լիբանան

* * *

ԹՂԹԱՀԱՆԴԷՍ

ՍՏԱՑՈՒԱԾ ՆԱՄԱԿՆԵՐ

Վարը տրուած են չորս նամակներ «Սփիւռք» շաբաթաթերթի ընթերցողներէ:

Իւրաքանչիւր ձեռագիր նամակին հետ տրուած է անոր մեքենագիր շարուածքը՝ ուր երբեմն եղած են կարգ մը սրբագրութիւններ: Չորրորդ նամակը տրուած է Թղթահանդէսի վերջաւորութեան:

Առաջին նամակը կը պատկանի ամերիկաբնակ Մարտիրոս Թարայեանի:

Ա.

Սեպտեմբեր 15, 1960

«Սփիւռք»ի խմբագիր Սիմոն Սիմոնեանին,

Այսօր կարդացի գրած խմբագրականդ «Կուսակցութիւն եւ Ազգ», որը իմ վրաս շա՜տ գէշ տպաւորութիւն թողուց…: Ես բնաւ չէի ակնկալեր քեզի պէս հասունցած մտաւորականէ մը այդպիսի արտառոց գրութիւն մը հրապարակել…: Ըսեմ որ ես Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան եմ եւ տասնըվեց տարեկանիս անդամ եղած եմ այդ կուսակցութեան եւ հպարտ եմ…: Որովհետեւ այդ կուսակցութիւնը ինծի սորվեցուցած է ծառայել ազգիս եւ մարդկութեան: Ազգային շահերը միշտ գերադասել կուսակցական շահերէն: Եւ ես վստահ եմ որ ամէն մի հնչակեան այսպէս դաստիարակուած է: Դուք ձեզի ի՞նչպէս թոյլ կու տաք Հնչակեան կուսակցութիւնը դնել ուրիշ կուսակցութեան մակարդակի վրայ… Արդեօք չի խղճահարեցա՞ք…

Է՜h ի՞նչ է ձեր ուղղութիւնը, արդեօք դուք ալ որոշ հոսանքի մը թմբկահարը չէ՞ք… Այս աշխարհի վրայ անկուսակցական մարդ չկայ… Անկուսակցականներ միայն անբան անասունները կ’ըլլան…: Որոնք տրամաբանելու կարողութիւն չունին…

Կը ճառէք քաղաքական գործունէութեան մասին: Ի՞նչ է ձեր քաղաքական նոր գործունէութիւնը՝ որ չէք դներ հրապարակաւ ու ճշդել ձեր դիրքը…:

Մարտիրոս Թարայեան

Բ.

Երկրորդ նամակը կը պատկանի գրագէտ եւ երաժշտագէտ Յակոբ Ասատուրեանի:

Հոկտեմբեր 17, 1960
Նիւ Եորք

Սիրելի Պարոն Սիմոն Սիմոնեան,
«Սփիւռք»իդ համար կը ներփակեմ քերթուած մը որ կրնայ գործածելի ըլլալ Նոյեմբերին: Առաջին չորս տողերու մաղթանքէն բացի, կտորը գրուած է 1957ի Դեկտեմբերին եւ եզրափակող վերջին գլուխը կը կազմէ այլապէս արձակ՝ «Բարեւ Երեւան» անուն վէպի մը կամ վիպակի մը նիւթը վերցուած մերօրեայ ազգային կեանքէ: Շատ գոհ պիտի մնայի եթէ կարելի ըլլար կտորին երկար տողերը չի շրջել: Եւ շնորհակալ պիտի ըլլայի՝ եթէ բարի ըլլայիք այս կտորին լոյս տեսած թիւէն ինծի երեք օրինակ ղրկել:

Կը սիրեմ լրջութիւնը թերթիդ, ինչպէս եւ անկողմնակալ ըլլալու ջանքերը ձեր: Ես եւս կողմ չունիմ, իբր այդ: Սակայն կը տարակուսիմ որ, որեւէ ինքնաճանաչ մարդու համար կարելի ըլլայ չէզոքութիւն պահել բառին բո՛ւն իմաստով առանց կողմ բռնելու: Մեր այսօրուայ դժբախտ իրականութեան մէջ եթէ Հայաստանի մը իրողութիւնը ընդունիք՝ արդէն կո՛ղմ բռնած էք, եւ եթէ՛ չընդունիք՝ նմա՛նապէս: Տխուր է այս վիճակը, եւ դժուա՛ր, ձեր առաջադրութիւններով չէզոքի դիրք պահելու հարցը:

Մաղթելով կորով եւ յարատեւութիւն,

Ձերդ անկեղծօրէն՝
Յակոբ Յ.Ասատուրեան

Գ.

Երրորդ նամակը գրուած է ֆրանսաբնակ Համբարձում Յովսէփեանի կողմէ: Նամակին վրայի կապոյտ մելանով ձեռագիրը կը պատկանի տպարան «Սեւան»ի եւ «Սփիւռք» շաբաթաթերթի այդ օրերու վարչական պատասխանատուներէն՝ Պօղոս Մարտիրոսեանի, ուր ան նշած է. «Պէտք է որ թերթ ղրկենք. նոր բաժանորդ. եւ գրել իրեն տարեվճարը»: Իսկ կարմիր մելանով սրբագրութիւնները եւ ջնջումները կը պատկանին Սիմոն Սիմոնեանին:

Այս նամակը օրին տպուած է «Սփիւռք»ի 20 Հոկտեմբերի (1966) համարին մէջ, էջ 11: Նամակէն զեղչուած բաժինները կրնաք կարդալ ձեռագիր օրինակին մէջ:

21 Սեպտեմբեր, 1966
Վալանս

Յարգելի խմբագիր «ՍՓԻՒՌՔ» շաբաթաթերթի,

Ստորագրեալս Համբարձում Յովսէփեան, այսու պիտի խնդրէի, որ ընդունիք զիս սոյն թուականէս սկսեալ, որպէս մնայուն եւ հաւատարիմ բաժանորդ Ձեր թերթին, որովհետեւ կանուխէն խոր յարգանք ունէի Ձեր գրին ու գրչին, ըլլան անոնք գրախօսականներ, կծու ու թթու քննադատութիւններ եւ յօդուածներ, որովհետեւ գիտէք լաւին լաւ ըսել եւ գէշին գէշ: Եւ ես կը սիրեմ այդ բոլորը:

Մնամ յարքանօք՝
Համբարձում Յովսէփեան

* * *

ԹՂԹԻԿՆԵՐ՝ ԱՆԿԱՐԵՒՈՐ ԵՒ… ԿԱՐԵՒՈՐ

Սիմոնեանի արխիւին մէջ մնացած են կարգ մը անկարեւոր թուացող թղթիկներ, որոնց վրայ Սիմոնեան յաճախ հապճեպով արձանագրած է. ա- միտք մը, բ- տեղեկութիւն մը, գ- անուանացանկեր՝ այն անձերուն որոնց պէտք է հեռաձայնէ տուեալ օրուան մը ընթացքին, դ- հանդիպման մը կամ գրուելիք նամակի մը մէջ արծարծուելիք նիւթեր, եւայլն: Այս տեղեկութիւնները երբեմն արձանագրուած են նաեւ՝ այցետոմսերու, ստացուած նամակներու պահարաններուն, եւ նոյնիսկ ստացուած… նամակներուն վրայ:

Այստեղ տրուած պահարանը նմոյշ մըն է այդ տեսակի արձանագրութիւններէն: Հոն  Սիմոնեան կանաչ մելանով գրած է միտք մը, զոր կրնայ իրը ըլլալ կամ չըլլալ:

Պահարանը անմիջուկ է, եւ կը կրէ 18 Մարտ 1964 թուականի նամակատան կնիք:

Սիմոնեանի ձեռագիրը կ’ըսէ.
Հաւատալը դիւրին է, չհաւատալը՝ դժուար
Խաբելը դիւրին է, չխաբելը՝ դժուար

Անկարեւոր թուացող նոյնանման նօթագրութիւններուն մէջ, նաեւ կարելի կը դառնայ տեղեկանալ կարգ մը նիւթերու մանրամասնութեանց՝ այդ թղթիկները դարձնելով նաեւ… կարեւոր:

* * *
ԾԱՆՈՒՑՈՒՄՆԵՐ

Ստորեւ կարգ մը ծանուցումներ «Սեւան» տպարանին, «Սեւան»  հրատարակչատան, «Սեւան» գրատան, «Սփիւռք» շաբաթաթերթին, եւ նաեւ Սիմոնեանի գրական ստեղծագործութիւններուն՝ քաղուած 1965 թուականի «Սփիւռք» շաբաթաթերթի հաւաքածոյէն:Վերեւ, գրատուն «Սեւան»ի մէջ վաճառուող՝ տպարան «Սեւան»ի տպագրութիւններէն

1955ին հիմնուած Պէյրութի տպարան «Սեւան»ի մէջ տպագրուած դասագիրքերու այս բերքին վրայ ժամանակի ընթացքին պիտի աւելնային այլ դասագիրքեր եւս, բարձրացնելով «Սեւան» հրատարակչական տան դպրոցական դասագիրքերու թիւը՝ 55ի:

Սիմոնեանի բանասիրական առաջին հրատարակուած հատորն է «Արեւելահայ գրականութիւն»ը (1965): Ծանուցման մէջ նշուած՝ «Մամուլի տակ» եղող հատորները լոյս չեն տեսած:

Սիմոնեանի գեղարուեստական առաջին տպագրուած հատորն է

«Կը խնդրուի…խաչաձեւել» երգիծական երկը (1965):

Դ.

Չորրորդ նամակը, կրկին կը պատկանի գրագէտ եւ երաժշտագէտ Յակոբ Ասատուրեանին:

Հոկտեմբեր  5, 1971

Սիրելի Պարոն Ս. Սիմոնեան,
Չեմ գիտեր թէ բաժանորդագրութեան պարտքս ուր հասած է. կը ղրկեմ երկու տարուայ բաժնեգին առ հաշիւ:

Սակայն թերթիդ հանդէպ ունիմ բարոյական պարտք մըն ալ, որ մնացած է անվճար: Առ այդ, կը ներփակեմ գրութիւն մը Պարոյր [Սեւակ]ի մասին, յուսամ կը սիրէք: Ըսեմ սակայն, թէ ասոր պատճենը կը ղրկեմ նաեւ «Նոր Օր»ին, յուսամ առարկութիւն չէք ունենար եւ անպատեհ չէք նկատեր ձեր թերթին մէջ գործածութեան համար:

Կը հիանամ, յաճախ, առանձին գլխով ձեր կատարած գործին վրայ՝ որ քանի մը մարդու գործ է, սովորական պայմաններու տակ: Բայց մեր իրականութեան մէջ երեւի անսովո՛րն է միշտ, որ նկատի ունենալու ենք: Այս ժողովուրդը իր… վազող ձիերը կրկնապատի՛կ կը բեռցնէ:

Որոշ կէտերու մէջ կարելի է ձեզի հետ տարակարծիք ըլլալ, բայց ձեր անկեղծութեան ու հայրենասիրութեան վրայ տարակուսիլը մեղքի համազօր է:

Կը մաղթեմ աւելի ուժ եւ առողջութիւն:

Անկեղծօրէն՝
Յակոբ Յ. Ասատուրեան

Յօդուածիս երեւցող թիւէն եթէ երկու օրինակ «Սփիւռք» ղրկէիք առանձին փոստով շնորհակալ կ’ըլլայի:

* * *

Վերի նամակին մէջի նշեալ երկու պրակնոց յօդուածը, «Պարոյր Սեւակի հետ», միեւնոյն տարին (1971) Սիմոն Սիմոնեանի կողմէ կողքի մը տակ մտցուելով, լոյս կը տեսնէ տպարան «Սեւան»էն՝ իբր առանձնատիպ «Սփիւռք» շաբաթաթերթին:

* * *

Վերի նամակագիրներ Մարտիրոս Թարայեանը, Յակոբ Ասատուրեանը, Համբարձում Յովսէփեանը, նամակները ստացող Սիմոն Սիմոնեանը, եւ բոլոր Արեւմտահայերը վռնտուած են իրենց հազարաւոր տարիներու բնօրրանէն, եւ բռնութեան իբր զոհ դարձած Սփիւռքահայ:

Վ Ե Ր Ջ

«Ծանի՛ր զգեզ, հա՛յ ժողովուրդ,
Ապրիլեան Նահատակները
եւ երեք հազար տարիները
կը դիտեն քեզ…»
Սիմոն Սիմոնեան

Յարգելի ընթերցող,
Գաղափար մը տալու համար թէ ինչ էր մթնոլորտը Հայ Սփիւռքին մէջ՝ յետ 1958ի լիբանանահայ եղբայրասպան կռիւներուն, մէջբերումներ պիտի ընեմ «Սփիւռք» շաբաթաթերթի շա՛տ երիտասարդ խմբագիրներէն, Սերոբ Երեցեանի՝ «ԱՅՍ ՆՈՐ ԱՊՐԻԼ 24ը» խորագիրը ունեցող յօդուածէն:

Յօդուածը տպուած է 1959 թուականի Ապրիլի 25ին:

Եւ փոխանակ այդ օրը 1915ի՛ Ապրիլի 24ին մասին գրելու, Սերոբ Երեցեան կը գրէ նոր օրերու Ապրիլ 24ի մասին, ու ի միջի այլոց՝ կ’ըսէ.

«Նոր օրերու Ապրիլ 24ը եկաւ, որովհետեւ ամբողջ կէ՜ս դար, չպատրաստուեցանք ապագայի մեծ վտանգները դիմագրաւելու վճռակամութեամբ եւ չկրցանք մաքրել մեր մէջէն թրքաբարոյ ատելութիւնները, վէճերը, քէները, աղտոտ բարքերը, եւայլն:

Նոր օրերու Ապրիլ 24ը եկաւ, որովհետեւ ամբողջ կէս դար չկրցանք մեր յոռի կողմերը մէկդի շպրտել, սրբագրուիլ եւ իբրեւ նոր մարդ նոր վտանգին առջեւ կանգնիլ <…>:

Նոր օրերու Ապրիլ 24ը եկաւ, որովհետեւ առողջ եւ գիտակից սերունդ չկրցան հասցնել մեր նախորդները եւ նորերու հոգիներուն մէջ եւ երակներուն մէջ ներարկեցին իրարատեացութիւն եւ այլամերժում:

Եւ վերջապէս, նոր օրերու Ապրիլ 24ը եկաւ որովհետեւ այսքան անտարբերութենէ, այսքան անպատասխանատուութենէ եւ այսքան եսասիրութիւններէ ետք, չէ՛ր կրնար չգալ:»

«Տեսանք հայեր, որոնք եղբայրասպան գնդակներէն ինկան գետին ու հիւրընկալ երկրի մը հողը ներկեցին իրենց կարմիր արիւնով… վասն ոչինչի:

Տեսանք հայեր, որոնք իրենց եղբայրները գետին փռեցին ու ազգային հերոս եւ ազգասէր յորջորջուեցան:

Տեսանք հայեր, որոնք եղբայրասպաններ պաշտպանեցին բանիւ եւ գործով եւ երբեք չամչցան իրենց ըրածէն:

Տեսանք հայեր, որոնք եկեղեցիին անունով եկեղեցիներ կործանեցին ու սրբութիւններ ոտնակոխեցին ու խղճմտանք չունեցան:

Եւ վերջապէս, տեսանք հայեր, հազարաւոր, տասնեակ, հարիւրեակ հազարաւոր հայեր, որոնք ամչցան այս բոլորէն, փոխեցին տրամադրութիւն, փոխեցին սիրտ եւ երդում տուին իրենց զաւակները հայ չպահելու:»

Ահա յարգելի ընթերցող, ա՛յդ օրերու Հայաշխարհի մթնոլորտը՝ որմէ «հարիւրեակ հազարաւոր հայեր <…> ամչցան» եւ…

* * *

Թիւրքին կիսատ ձգածը մեր ձեռքով շարունակելու մեղքը գործեցինք գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ:

Մեր ատելութիւններով այնքան նման եղանք Թիւրքին՝ մեզ ջարդողներուն:

Մեր իրագործումները թիւով շատ աւելի քիչ ու վտիտ եղան քան մեր վէճերը:

Աւելի ատեցինք քան թէ սիրեցինք:

Չկրցինք պահանջել մեր հողերը, չհետապնդեցինք մեր դատը, չաղաղակեցինք հատուցո՛ւմ…

Վերի հինգ նախադասութիւնները ինծի չեն պատկանիր:

Պէտք էր զանոնք չակերտէի:

Անոնք կը պատկանին Սիմոն Սիմոնեանին ու ըսուած են իր «Դէպի՛ Յիսնամեակը Ապրիլեան Եղեռնի» յօդուածին մէջ՝ տպուած յիսնամեակէն երկու տարի առաջ, 1963ի Ապրիլին, երբ Հայութիւնը բաժնուած էր երկուքի:

Սիմոնեանի՛ «Սփիւռք» շաբաթաթերթը, իր ծննդեան (1958, Ապրիլի 4) առաջին օրն իսկ, կոտորակուած հայութեան մասին խօսելով՝ իր «ԽՕՍՔ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻ»ին մէջ պիտի գոչէր.
«Հայ ժողովուրդի մէջ երեւցող բաժանարար բոլոր գոյներն ու գիծերը եկուոր  ու օտար են եւ ոչ թէ ծնած Հայութեան արգանդէն, մինչդեռ մեզ իրարու միացնող բոլոր բաները բնածին են եւ հարազատ ծնունդը Հայ արգանդին:

Մեզ իրարու կը միացնեն մե՛ր լեզուն, մե՛ր մշակոյթը, մե՛ր եկեղեցին, մե՛ր աւանդութիւնները եւ մեր հաւաքական գիտակցութիւնը, որոնք ծնունդն ու ստեղծագործութիւնն են մեր ժողովուրդին եւ երբե՛ք, երբե՛ք՝ եկուոր ու օտարածին իրողութիւններ:»

Եւ որովհետեւ բաժանեալ  եւ փշրանքներու  վերածուած  հայութիւն մը պիտի շարունակէր մեզ հեռու պահել ՄԵՐ ԴԱՏԷՆ, «Սփիւռք» շաբաթաթերթի խմբագիրներն ու աշխատակիցներէն շատերը որոնեցին նո՛ր կերպեր, նո՛ր գաղափարներ՝ հայ ժողովուրդի միացման ու ոսպնեակի մը վերածման:

Վերեւի փշրանքներ եւ ոսպնեակ բառերն ալ պէտք էր չակերտէի:

Անոնք փոխ առնուած են նախապէս ձեզի ղրկուած այլ ե-նամակէ մը, ուր Սիմոնեանի «Կը խնդրուի… խաչաձեւել» երկին մէջ սուլթան Ապտիւլ Համիտ իր խօսքը ուղղելով հայոց կ’ըսէր.

«Մենք ունէինք բան մը, միա՛կ բանը, զոր դուք չունէիք եւ չունիք — ոսպնեակ:
Ոսպնեակը այն թանձր ապակին է, որ իր մէջ կը քաշէ ճառագայթները եւ խիտ ոյժի կը վերածէ, որ կ’այրէ մէկ կէտ, կիզակէտը:

Թիւրքը ոսպնեակ է:

Մինչդեռ հայերդ ջախջախուած ապակիի փշրանքներ էք: Կարելի չէ ձեզ վերստին իրարու կպցնել: Իսկ ոսպնեակ երբե՛ք չէք կրնար ըլլալ այդ փշրանքներով:

Այո՛, թիւրքը ոսպնեակ է: Ունեցած-չունեցածը գիտէ մէկ ոյժի վերածել, կը հաւաքէ ճառագայթները եւ կ’այրէ ուզած կէտը: Այդ ոսպնեակով 1896ին այրեցի 300.000 հայեր, 1909ին 30.000, իսկ իմ աշակերտներս՝ 1915-6ին՝ մէկ-երկու միլիոն հայեր:»

Ուրեմն պէտք էր դուրս գալ փշրանքներու այդ տիղմէն եւ գտնել միասնութեան աղբիւր մը՝ ժամանակի ընթացքին վերածուելու համար ՀԱՄԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԶՕՐ ՈՍՊՆԵԱԿի մը:

ՄԵՐ ՀՈՂԵՐՆ ու ՄԵՐ ՆԱՀԱՏԱԿՆԵՐԸ կ’ըլլան աղբիւրը, միջոցը, եւ փութացնողը այդ օրերու միացման:

Ստորեւ տրուած այսօրուան մայր յօդուածը կ’ըլլայ ազդանշանը նոր, առաջին անգամ մտածուած առաջարկի մը, պահանջի մը, որ էր՝  պատրաստուիլ եւ միասնաբար «արժանավայել ու փառաշուք կերպով տօնակատարել յիսնամեակը Ապրիլեան Եղեռնին:»

Եւ այս ազդանշանը կը տրուէր, ինչպէս վերը ըսուեցաւ, յիսնամեակէն ճի՛շդ ԵՐԿՈՒ ՏԱՐԻ ԱՌԱՋ՝ 1963ի Ապրիլի 24ին:

* * *

ԴԷՊԻ՛ ՅԻՍՆԱՄԵԱԿԸ ԱՊՐԻԼԵԱՆ ԵՂԵՌՆԻ

ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆ
Աղբիւր՝ «Սփիւռք» շաբաթաթերթ, 24 Ապրիլի 1963, էջ 2

Երկու տարի ետք՝ պիտի լրանայ յիսնամեակը Ապրիլեան Եղեռնին: Մեր պատմութեան մեծագոյն զոհաբերութիւնն է, չըսելու համար մեր պատմութեան ծանրագոյն աղէտն ու պարտութիւնը, զոր երբեւիցէ արձանագրած ըլլայ մեր ժողովուրդը:

Վստահ ենք որ մեր բազմաչարչար, այլ Փիւնիկի պէս յարութիւն առնող ժողովուրդը պիտի գիտնայ արժանավայել ու փառաշուք կերպով տօնակատարել յիսնամեակը Ապրիլեան Եղեռնին:

Երկու մեծ եւ ուշագրաւ իրողութիւններ, քանդակուած ու արձանացած, կը ցցուին մեր աչքերուն առջեւ, այս գրեթէ յիսուն տարիներու ընթացքին:

Ա- ՋԱՐԴՈՒՈՂԸ (ՀԱՅԸ) ՉԷ ԽՐԱՏՈՒԱԾ ԵՂԵՌՆԷՆ:
Բ- ՋԱՐԴՈՂԸ (ԹԻՒՐՔԸ) ՉԷ ԴԱՐՄԱՆԱԾ ԻՐ ՈՃԻՐԸ:

Ազգովին խրատուած ըլլալու համար չէր բաւեր սգալը — լաց, սեւեր հագնիլ, խանութներ բակել, մոմեր վառել եւայլն —, այլ անհրաժեշտ էր համազգային ոգիով եւ իտէալով դիմագրաւել ու կանխել Ապրիլեան Եղեռններու կրկնութիւնը: Թիւրքին կիսատ ձգածը մեր ձեռքով շարունակելու մեղքը գործեցինք գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ:

Համազգային մեր կարելիութիւնները ծրագրուած եւ ներդաշնակուած կերպով չկրցինք զօրակոչի ենթարկել:

Մեր իրագործումները թիւով շատ աւելի քիչ ու վտիտ եղան քան մեր վէճերը:

Աւելի ատեցինք քան թէ սիրեցինք:

Մեր սէրերը եղան բարակ ու խարդախ, մինչ մեր ատելութիւնները՝ խորունկ ու մահացու:

Մեր սէրերով չկրցինք նմանիլ մեր նահատակներուն, մինչ մեր ատելութիւններով այնքան նման եղանք թիւրքին՝ մեզ ջարդողներուն:

Չկրցանք կեդրոնացեալ գաղութներ կազմակերպել, եւ սփիւռքը վերստին վերածեցինք սփիւռքի, զայն աւելի սփռելով եւ մանրացնելով:

Չկրցինք պահանջել մեր հողերը, չհետապնդեցինք մեր դատը, չաղաղակեցինք հատուցո՛ւմ… եւ յաճախ թաղական աթոռի մը իրաւունքին պաշտպանութեան համար եղանք աւելի քաջամարտիկ քան եթէ եղած ըլլայինք ջարդողներուն դէմ:

Եկեղեցական հարց մը կրցաւ մեզ վերածել երկու յստակ եւ ատելավառ ճակատներու, եւ այդ տագնապը կրցաւ ամբողջ Հայութիւնը զօրակոչի ենթարկել: Կարսի առջեւ եղանք նուազ վճռական քան ազգային-եկեղեցական տագնապի այս եօթ տարիներուն ընթացքին:

Չկրցանք ըմբռնել թէ բազմաթիւ եւ մեծ բաներ մեզ իրարու կը միացնեն, մինչդեռ շատ քիչ եւ պզտիկ բաներ մեզ կը բաժնեն իրարմէ:

Պզտիկ բաներու համար մեր ատելութիւնը հոսեցաւ Եփրատի պէս, մինչ մեծ բաներու համար մեր սէրը նուազեցաւ անապատի առուակին պէս:

Մոռնանք մեզ, եւ դառնանք Թիւրքին — մեզ ջարդողներուն:

Թիւրքը ոճիր գործեց, ոճիրներուն մեծագոյնը՝ ԱԶԳԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆ:

Թիւրքը գերագոյն իր մեղքին վրայ, այս յիսուն տարիներու ընթացքին, բարդեց նոր մեղք մը եւս.-

ՉԿՐՑԱՒ գիտակցիլ իր մեղքին եւ ՉԳԻՏՑԱՒ դարմանել իր ոճիրը:

Գերմանը եւս գործեց ազգասպանութեան այդ մեծագոյն մեղքը:

Բայց գիտցաւ մասամբ դարմանել իր մեղքը, նիւթական տուգանք տալով, վասնզի իր զոհը — Հրեան — կը նախընտրէր… դրամական դարմանումը:

Թիւրքը չհատուցանելով եւ իր մեղքը չդարմանելով արձանագրեց նոր ապացոյց մը եւս քաղաքակրթութեան սահմաններէն իր հեռաբնակ ըլլալուն: Վկայեց, գէ՛շ կերպով վկայեց ինքնիր մասին:

Չմեղադրենք մեր իրաւ եւ կեղծ բարեկամներուն պիղատոսութիւնը:

Մտածե՛նք մեր մասին:

Չկրցանք ու չգիտցանք հատուցանել տալ:

Մեր նահատակները, Ապրիլեան Զոհերը, մեզմէ կը պահանջեն արցունքէն ու յարգանքէն վեր ու գերազանց բան մը. —

ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԻՆ ՅԱՒԵՐԺԱՑՈՒՄԸ:

Հայ ժողովուրդի յաւերժացման գերագոյն ուխտով պէ՛տք է դիմենք դէպի յիսնամեակը Ապրիլեան Եղեռնին:

* * *

«Սփիւռք» շաբաթաթերթի մէջ կը շարունակուին երեւնալ հայութեան հաշտութիւնն ու միութիւնը ջատագովող առաջարկներն ու գաղափարները, միաժամանակ ալ անհամերաշխութիւնն ու հատուածականութիւնը խարազանող նիւթերը:

Ապրիլեան Յիսնամեակը միացեալ կերպով տօնելու Սիմոնեանի տուած ազդանշանէն վեց ամիսներ ետք, 1963ի Հոկտեմբերի 12ին, Նշան Խոշաֆեան՝ Սիմոնեանի Անթիլիասի Դպրեվանքի դասընկերներէն (1930-1935) եւ «Սփիւռք» շաբաթաթերթի աւագ խմբագիրներէն, իր «Նամակ լեհ բարեկամիս՝ Կեմպարսկիի» յօդուածին մէջ կը գրէ.

«Կ’ամչնանք մենք մեզմէ, ու այսօր իբրեւ մամուլ կը հարցնենք, հայրենի պետականութեան պատասխանատուներէն մինչեւ Սփիւռքի մէջ ցրիւ եկած մեր Մեծերուն.

— Դուք ի՛նչ ըրիք Հայկական Դատին համար:

Համերաշխութեան պէտք ունինք: Ամէն տեղ մեր ոյժերը պէտք է որ համախմբուին ու հեռանան անջատողական ու ժխտական դիրքերէն, եւ աշխատին ներդաշնակ համադրութեամբ գործել՝ Հայկական Տարին հայու արժանապատւութեամբ դիմաւորելու համար:»

1963ի Դեկտեմբեր 31ին, «Սփիւռք»ը կը հրատարակէ 48 էջնոց Բացառիկ թիւ մը նուիրուած ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԴԱՏԻՆ:

Հոն, Սիմոնեան իր «Նամակ Հայաստանի ղեկավարութեան» գրութեան մէջ, Հայրենիքէն՝ Սովետական Հայաստանէն, անոր ՂԵԿԱՎԱՐՈՒԹԵՆԷՆ, պիտի խնդրէր… պահանջելու պէս.
«Անհրաժեշտ է ԼԾԱԿԻՑ ԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ ՄԱՅՐ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻ ԵՒ ՍՓԻՒՌՔԻ ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ԵՐԿՈՒ ՀԱՏՈՒԱԾՆԵՐՈՒՆ»:

«Արդ, հայրենի թանկագին Ղեկավարներ, ժամանակն է որ հիմնական վերատեսութեան ենթարկէք Ձեր վերաբերումը Սփիւռքի Հայութեան հանդէպ» եւ կ’առաջարկէ «ՀԱՇՏՈՒԹԻՒՆ ՈՒ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹԻՒՆ ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆԻ ԲՈՎԱՆԴԱԿ ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏ»:

Ապա շարունակելով իր խօսքը կը գրէ ՀԱՄԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴ մը եւ ՀԱՄԱԶԳԱՅԻՆ ԽՈՐՀՐԴԱԺՈՂՈՎ մը կազմակերպելու մասին ու այլ կէտեր ալ առաջարկելով կը գրէ.

«Հայ ժողովուրդի պատմական իրաւունքներուն իրագործման համար անհրաժեշտ կը գտնենք հետեւեալները.

1– Կազմել ՀԱՄԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴ մը:

2– Մօտաւոր թուականի մը մէջ կազմակերպել համազգային ԽՈՐՀՐԴԱԺՈՂՈՎ ՄԸ, արտասահմանի եւ Մայր Հայրենիքի ներկայացուցիչներով, մեր ժողովուրդի վերակերտումի ճիգերը համադրելու եւ մտածուած ծրագրով մը ձեռնարկելու համար աշխատանքներու, որոնք չհակասեն Մայր Հայրենիքի եւ Սփիւռքի Հայութեան քաղացիական պարտաւորութիւններուն:

3–  ՅՈՒՇԱԳԻՐՆԵՐՈՒ եւ ՀԱՆՐԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ պատրաստութիւն, որոնք ուղղուած ըլլան իրաւասու մարմիններու, որոնց մէջ ամենէն պատուաւոր տեղը պէտք է գրաւեն սովետական ղեկավարները, որոնք նախաձեռնարկ եղած են պաշտպանելու բազմաթիւ անիրաւուած ժողովուրդներու իրաւունքները:

4– Դիմել Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան, ինչպէս անոր կը դիմեն անիրաւուած ազգերը, ձեռք բերելու համար մեր իրաւունքները՝ ազգերու ազատագրութեան յարմարագոյն այս շրջանին: Այս դիմումը պէտք է որ կատարուի համազգային իրաւասու եւ ձեռնհաս պատուիրակութեան մը կողմէ, եւ յարմար է որ տեղի ունենայ 1964-65 տարեշրջանին, որ յիսնամեակն է Ապրիլեան Եղեռնին, երբ հայ ժողովուրդին հանդէպ գործադրուեցաւ մարդկային պատմութեան մեծագոյն ցեղասպանութիւններէն մէկը:» («Սփիւռք» 1963, Դեկտեմբերի 31, էջ 5 եւ 39)

1964ի Յունուարի 18ին Սիմոնեան իր «Ամէն ինչ մոռնալ եւ յիշել մէկ բան՝ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԴԱՏԸ» խմբագրականին մէջ կը գրէ.

«Կը հաւատա՞նք թէ վերապրող ամէն հայ անպայման հարազատ մը ունի սուրբ նահատակներուն մէջ:

Կը հաւատա՞նք մեր կորսնցուցածին քանակին ու որակին անկշռելի կշիռին…

Կը հաւատա՞նք գիտակցութեամբ մեր ԻՐԱՒՈՒՆՔԻՆ:

Կը հաւատա՞նք, կը հաւատա՞նք, եւ երիցս՝ ԿԸ ՀԱՒԱՏԱ՞ՆՔ:»

Ու քիչ անդին իր խօսքը ուղղելով մեր բոլոր կուսակցականներուն եւ կղերականներուն կը գրէ.

«Երկու տարուան համար միայն մոռացում, զինադադար…

Երկու տարի միայն մոռնալ, Քրիստափորի, Փարամազի եւ Տամատեանի Աւետարանները, երկու տարի միայն մոռնալ Յիսուսի մէ՞կ թէ երկու բնութիւն ունենալը, երկու տարի միայն մոռնալ, ՈՐՊԷՍԶԻ միմիայն Փարամազի, Քրիստափորի եւ Տամատեանի քայքայուած Աւետարանները ուռճանան, միեւնոյն Քրիստոսը իր մէկ կամ երկու բնութեամբ առատօրէն բաշխուի՝ Հայաստանի մեծցած սեղանին վրայ եւ հայ ժողովուրդի զանգուածային ու յաւերժական սպասարկութեամբ…»:

1964ին շաբաթաթերթի յաջորդական շատ մը համարներուն մէջ առաջին էջի ճակատին կ’երեւին գլխատառ ու մեծատառ հետեւեալ նախադասութիւնները.

«ՀԱ՛Յ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ, ՀԱՒԱՔԱԿԱՆ ՈՅԺՈՎ ՀԵՏԱՊՆԴԷ ՔՈՒ ՍՐԲԱԶԱՆ ԴԱՏԴ:»

«ՀԱ՛Յ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ, ՀԱՒԱՏԱ՛ ՔՈՒ ՅԱՒԵՐԺՈՒԹԵԱՆԴ ԵՒ ՀԱՒԱՔԱԿԱՆ ՈՅԺՈՎ ՀԵՏԱՊՆԴԷ ՔՈՒ ՍՐԲԱԶԱՆ ԴԱՏԴ:»

«ՀԱ՛Յ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ, ԱՄՓՈԽՆԵՐԸ ԳԻՏԵՆ ԿԱՏՂԵՑՆԵԼ ԻՐԵՆՑ ԱՍՏՈՒԱԾՆԵՐԸ:»

Պատասխանելով հալէպահայ բարեկամ Գրիգոր Ազիրեանի մէկ նամակին («Սփիւռք» 1964ի Յունիսի 20), Սիմոնեան հետեւեալը կը գրէ.

«Հայկական Դատ.- Անշուշտ որ ամենէն նախընտրելին ու փափաքելին պիտի ըլլար եթէ Հայաստանի կառավարութիւնը, «կեդրոնական կառավարութեան ապաւինելով» հետապնդէր Հայկական Դատը:

Ո՞վ չ’ուզեր այդ «լաւագոյն ու յարմարագոյն ճամբան»…

Ի՞նչու չ’ըներ…

Տակաւին հարցնե՛նք.- Կ’ուզէ՞ ընել, կրնա՞յ ընել, օգտակա՞ր է իր ընելը…

Եթէ Հայկական Դատի հետապնդումը ստանձնէր Հայաստանի կառավարութիւնը, փաստած պիտի ըլլար իր անկախութիւնը, գործելու ազատութիւնը եւ էապէս հայկական իշխանութիւն մը ըլլալը…

Գիտէ՞ք թէ ի՛նչ ցաւալի բան մը պիտի ըլլայ, եթէ ամբողջ սփիւռքը 1965 թուին Հայկական Դատը հետապնդէ եւ բռնագրաւուած հողերը պահանջէ (մաղթենք միասնականութեամբ), եւ Մայր Հայրենիքը, իր կառավարական կազմով, իր «մինստրների սովետով», ժողովուրդով, «Հէյ ջան Երեւանով», լուռ մնայ մեր գաւառական հին հարսներու նման…

Այն ատեն Թի՞ւրքը անիծել թէ մեր բախտը…

Յետոյ, հրաւէրի՞ կը սպասէ Երեւանի կառավարութիւնը շարժելու համար:

Մայր Հայրենիքի մայրենի կառավարութիւնը ի՛նքը թող շարժի եւ թո՛ղ ինքը մեզ – Սփիւռքի Հայերս – շարժէ ու ցնցէ՛…

Այսպէս է կարգը…»

1964 Նոյեմբերի 22ին «Սփիւռք» շաբաթաթերթի խմբագիրներէն Տոքթ. Յարութիւն Սաղըրեան իր «Որպէսզի չհիասթափուի հայ ժողովուրդը» յօդուածին վերջաւորութեան կը գրէ. «1965ի նախօրեակին, երբ Հայկական Դատի հետապնդման մարմիններու կազմութեան մասին կը մտածուի եւ երբ տակաւին միասնականութեան եւ համագործակցութեան տրամադրութիւններն ու կարելիութիւնները կան <…>»:

Ուրեմն ցարդ չէր կազմուած եւ տակաւին պիտի կազմուէր Հայկական Դատի միացեալ մարմին մը…

Բաժանեալ կողմերուն դէմ ՄԻԱՍՆԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ պայքարի եօ՛թ տարիներ ետք Սիմոնեան կը գրէ.

«Հայ ժողովուրդի յաւերժացման տենդը մեզի գրել տուաւ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ, մեզ ՊԱՅՔԱՐԻ տարաւ, մեզի համար ստեղծել տուաւ ԹՇՆԱՄՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ու ԲԱՐԵԿԱՄՈՒԹԻՒՆՆԵՐ, հրահանգեց ՄԻԱՍՆԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ, ԱԶԳԱՅԻՆ – ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ՏԱԳՆԱՊԻ ԼՈՒԾՄԱՆ, ՀՈՂԱՅԻՆ ԴԱՏԻ ՀԵՏԱՊՆԴՄԱՆ, ԱՊՐԻԼԵԱՆ ԵՂԵՌՆԻ ՅԻՍՆԱՄԵԱԿԻ ՅԻՇԱՏԱԿՄԱՆ հաւատաւոր, գիտակից, անյողդողդ ու անսակարկ առաքելութիւնը:
Ըսին՛ք ՃՇՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ, ամբողջութեամբ, առանց վերապահութեան, յաճախ բրտութեամբ: Մենք հաւատացինք ու կը հաւատանք որ ժողովուրդին պատկանող ու անոր գոյութեան հետ աղերս ունեցող ԱՄԷՆ ճշմարտութիւն ըսուելու է այդ ժողովուրդին, որպէսզի այդ ժողովուրդը իր գոյութեան պայքարի ընթացքին լրիւ ու խորհուած կերպով կազմակերպէ իր ինքնապաշտպանութիւնը, եւ իր բոլոր ոյժերը ամբողջական զօրակոչի ենթարկէ եւ գիտնայ ընտրել իր բոլոր ճշմարիտ զէնքերը: Մեզի համար չըսուելիք ճշմարտութիւններ չկան, այլ կան միայն ըսուելիք ճշմարտութիւններ»: («Սփիւռք» 31 Դեկտեմբեր 1964, էջ 1)

Կը հասնի 1965ը՝ Յիսնամեակի օրը:

Շաբաթաթերթին  28 Ապրիլի թիւին մէջ Սիմոնեան այս անգամ կը գրէ.

«Հազիւ յիսուն տարի ետք կարողացանք նոր օրերու Մսրամելիքին՝ Օսմանեան սուլթանական տէրութեան եւ տարազափոխ Իթթիհատականներուն պատասխանել.

Կենդանի՛ ենք…

Արդարեւ Կիրակի օր, 1965 Ապրիլ 25ին, Ուրուկուէյի մայրաքաղաքէն, Նիւ Եորքի փողոցներուն մէջ, Մոսկուայի թրքական դեսպանատան առջեւ, Հալէպի եկեղեցիին մէջ, Երեւանի եւ Էջմիածնի կամարներուն տակ, Պէյրութի Մարզական Աւանին բոլորակին մէջ սեղմուած, վերջապէս Հարաւային, Կեդրոնական ու Հիւսիսային Ամերիկաներէն մինչեւ Հնդկաստան, Աւստրալիա, Ափրիկեան երեք ովասիսներու՝ Եթովպիոյ, Սուտանի եւ Եգիպտոսի մէջ, Բուրքերուն ու Սփինքսին չորսհազարամեայ լռութեան առջեւ, Փարիզի, Լիոնի, Մարսէյլի, Տեսինի, Ժընեւի, Պրիւքսէլի, Աթէնքի, Հռոմի, Միլանոյի, Վիեննայի լոյսերուն մէջ, Իւզպեկիստանի, Թիւրքեստանի եւ Սիպերիոյ տափաստաններուն մէջ, ամէ՛ն տեղ ուր արեւը կրնար այցելել 24 ժամերու ընթացքին, կրցանք պատասխանել նոր օրերու Մսրամելիքին՝ հանրապետական Թիւրքիոյ՝

— Կենդանի՛ ենք…»

* * *

Իսկ 1965ի յիսնամեակի այ՛դ ու յաջորդող օրերուն յարգելի ընթերցող, Սերոբ Երեցեանի նկարագրած ու ամչնալով հայութենէ հեռացած «հարիւրեակ հազարաւոր հայեր»էն շատեր, տեսնելով ոսպնեակի վերածուելու նախանշանները ցոյց տուող հայ ղեկավարութիւն մը, ետ դարձ մը ըրին՝ «փոխեցին տրամադրութիւն, փոխեցին սիրտ եւ երդում տուին իրենց զաւակները հայ չպահելու» տեղ՝ անպայմա՛ն ՀԱՅ պահել:

Լաւ մնացէք:

Յարգանքով՝
Սասուն Սիմոնեան
Ապրիլ-Մայիս 2022, Անթիլիաս-Լիբանան

* * *

«Սփիւռք» շաբաթաթերթի 1963 տարուան 24 Ապրիլի բացառիկ թիւին պարունակութեան դուք կրնաք ծանօթանալ այցելելով Հայաստանի Ազգային Գրադարանի թուայնացուցած շտեմարանը, սեղմելով այստեղ  :
Վերեւ տրուած Սիմոն Սիմոնեանի գրութենէն բացի՝ հոն պիտի հանդիպիք նաեւ հետեւեալ նիւթերուն ու գրողներուն:

– Դասագիրքէ մը ……………… «Պզտիկ պատմութիւն մը ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԱԿԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹԵՆԷՆ ԱՌԱՋ» (Ապրիլ 24ի առիթով)
– ՀԱՂՈՐԴԱԳՐՈՒԹԻՒՆ – ԴԻՒԱՆ ԱԶԳ. ԳԱՒԱՌԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎԻ  ……………… Մէջբերում. «Ցաւով կը ծանուցանենք հայ հաւատացեալ ժողովուրդին, թէ Ս. Զատկի երկրորդ օրը երեկոյեան ժամը 7:30ին երեք հայ երիտասարդներ զինեալ յարձակում գործեցին Դամասկոսի Թեմի Առաջնորդ Գերշ. Տ. Շաւարշ Եպս. Գույումճեանի վրայ Առաջնորդարանի դահլիճին մէջ եւ վիրաւորեցին զինք կապարի երեք հարուածներով»:
Կ’ուտամ նաեւ «Սփիւռք»ի խմբագրութեան արձագանքէն մաս մը. «Կը դատապարտենք մանաւանդ յոռի այն  ոգին ու դաստիարակութիւնը, որոնք պատանի այդ այլասերածները մղած են ձեռք բարձրացնելու հայ հոգեւորականի մը դէմ»:
–  Տոքթ. Ե. Ագխաչերեան ………………  «24 ԱՊՐԻԼ»
– Նշան Խոշաֆեան ……………… «ՄԵՐ ՊԱՐՏՔԸ ԱՊՐԻԼԵԱՆ ՆԱՀԱՏԱԿՆԵՐՈՒՆ» Մէջբերում մը այս յօդուածէն ուր կը ցոլայ մեր անմիասնականութիւնը՝ նոյնիսկ Ապրիլ 24ի օրով. «Ոչինչ կրնանք ընել՝ այնքան ատեն որ չենք կրնար քով-քովի կենալ՝ նոյնիսկ աղօթքի համար, ոչինչ կրնաք ընել՝ այնքան ատեն որ չենք կրնար մեր հայրերուն ու մայրերուն սուգին առջեւ իսկ, որդիական սիրով իրար ձեռք երկարել, ու տարին մէկ օր գոնէ, երկիւղածութեամբ կանգնիլ՝ եղբայրաբար՝ անոնց անթաղ ոսկորներուն առջեւ:»
–  Նամակատուփ ……………… Ստացուած երկու նամակներ՝  Աղաբէկ Թաշճեանէ եւ Տիգրան Յարութիւնեանէ
– Սահակ Եպս. Կոգեան ……………… «ԱԶԳԱՅԻՆ ԽԻՂՃԸ» (1915ի նահատակներու օր): Յօդուածին կողքին կայ նաեւ յօդուածագրին մահազդը եւ «Սփիւռք»ի խմբագրութեան վշտակցութիւնները Հայ-Կաթողիկէ համայնքին եւ Վիեննայի Մխիթարեան Միաբանութեան:
– Տոքթ. Գ[րիգոր] Ասթարճեան ……………… «Տխուր էջ մը եւս ԵՂԵՐՆԱՊԱՏՈՒՄԷՆ» Մէջբերում. «Ապրիլին տասը հազար երկսեռ շունչով տարագրութեան ճամբան քշուող կարաւանէն մնացած էր միայն 3000, որոնք բաղկացած էին հազիւ մերկութիւննին գոցելու աստիճան ցնցոտիներու մէջ փաթթուած, դալկացած, հիւծած, մաշած ոսկրուտ այտերով, այլանդակուած դէմքերով, գզգզուած մազերով, վատոյժ պառաւներէ, յղի կիներէ, տասնէն վար, անսուաղ, տրտմաթախիծ մանկտիներէ, մելամաղձոտ աչքերով անչափահաս աղջիկներէ, յուսալքուած, հոգւով ընկճուած, մարմնով սպառած էակներէ:»
– Վեր. Յովհաննէս Ակներեան ……………… «“24 ԱՊՐԻԼ” ՆԵՐՇՆՉԱՐԱՆ ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴԻ» Մէջբերում. «Եթէ յիշեալ կերպերով պիտի ապրինք իբրեւ անհատ կամ ազգ, այս ապրիլ չէ՛: Եթէ պիտի շարունակենք այս քաոսային վիճակն ու անմիաբան կեանքը, այս կեանք չէ՛, այլ՝ քաշկռտուք եւ աստիճանական մահացում մինչեւ վերջնական կորուստ: Ոչինչ կը շահինք բացի ծաղր ու ծանակ ըլլալէ եւ մեր շարժումներուն հետեւող թշնամին հրճուեցնելէ»:
– Եթովպահայ Գաղութային Ժողով ……………… ՈՒՍՈՒՑԻՉՆԵՐ Կ’ՈՒԶՈՒԻՆ Ատտիս-Ապապայի Ս. Գէորգ Եկեղեցիին եւ Ազգային Գէորգոֆֆ Վարժարանին համար: Մէջբերում. «նիւթական եւ այլ պայմանները շատ նպաստաւոր են թեկնածուներու համար»:
– Կարոյ Բարսեղեան ……………… «Նամակ Անծանօթ Աղջկայ Մը», – Ապրիլ 24ի առիթով
– Պարոյր Սեւակ ……………… «ԵՂԵՌՆԻ ՀԱՄԱԶԱՆԳ» – Հատուածներ «Անլռելի Զանգակատունէն»
– Ա. Վաչէ ……………… «ՅԱԿՈԲ ԿԻՒԼՈՅԵԱՆԻ ԱՍՄՈՒՆՔԻ ԵՐԵԿՈՆ»
– Յ[արութիւն] Զատկի ……………… «ԱՅՆ ՍԵՒ, ՍԵ՜Ւ ՕՐԵՐԷՆ – ՄՕՐ ՄԸ ՊԱՏՄԱԾՆԵՐԷՆ» Մէջբերում. «Սակայն աղջիկը, տեսնելով երկու արաբներուն զինքը տանելու տրամադրութիւնը, սարսափի ճիչ արձակեց…: Եւ փաթթուելով մէյ մը հօրը, մէյ մը իմ ոտքերուն, աղիողորմ՝ լացաւ: – «Հայրի՜կ, մայրի՜կ… մի՛ տաք զիս արաբներուն… մի՜ թողուք որ տանին զիս… ես կը վախնա՜մ անոնցմէ… ա՛լ ճամբան չեմ մնար… շալկեցէք չեմ ըսեր… ձեր ետեւէն կամաց-կամաց կու գամ կը հասնիմ ձեզի…»:
– Երուանդ Գարաճեան ……………… «Ի ԽՈՐՈՑ ԱՐԵԱՆ ԽՕՍՔ ԸՆԴ ԱՍՏՈՒԾՈՅ»
– Ա. Վաչէ ……………… «Յուշեր երգահան ՆԻԿՈԼ ԳԱԼԱՆԴԷՐԵԱՆի Մասին»
– Եղ. Հայպետ ……………… «ՍՓԻՒՌՔ ՀԱՅԿԵԱՆ ԷԼԵԳԻԱ» (Կայ նաեւ նամակ մը հեղինակէն)
– Զարեհ Մենակ ……………… «ԵՂԲԱՅՐ ԵՆՔ ՄԵՆՔ» Սկիզբը կայ փոքր նամակ մը հեղինակէն որ կ’ուզէ անծանօթ մնալ եւ կը յուսայ որ իր այս նախաքայլ գրութիւնը հրատարակուի շաբաթաթերթին մէջ: Մէջբերում. «Արդ, ի՞նչ պէտք ենք ընել, որպէսզի կարենանք գոյատեւել, պայքարիլ երկրորդ ջարդի մը դէմ, որ աւելի վտանքաւոր է եւ ահարկու:»
– Գէորգ Տարօնի ……………… «ՄԵՐ ԱԶԳ. ԴԻՒՑԱԶՆԵՐԳՈՒԹԵԱՆ ԱՊՐԻԼԵԱՆ ՈՂԲԵՐԳՈՒԹԻՒՆԸ»
– Ակնունի Գույումճեան ……………… «ԴԷՊԻ ԱՅԳԱԲԱՑ»
– Լիւսի ……………… «ԱՊՐԻԼ 24»
– Գէորգ Էմին ……………… «ՀԻՆ ԼՈՒՍԱՆԿԱՐԻ ԱՌԱՋ»
– Ծանուցումներէն մին է նաեւ ……………….. «ՊԷՅՐՈՒԹԱՀԱՅ ԳՈՒԼԻՍԱԿԱՆՆԵՐՈՒ ԹԱՏԵՐԱԽՈՒՄԲ// Հովանաւորութեամբ՝ Տիար Միսաք Ազիրեանի// Շիրվանզադէի// ԱՐՏԻՍՏԸ (4 ԱՐԱՐ 4 ՊԱՏԿԵՐ)// ՍԷՆ ԺՈԶԷՖ ՍՐԱՀ// 4 Մայիս 1963, Շաբաթ գիշեր ժամը 9ին// Տոմսերը ստանալ՝ Ֆոթոյ Գարեգին (Պուրճ) եւ Գրատուն Հովիւեան (Պուրճ Համուտ)»

ԹՂԹԱՀԱՆԴԷՍ
—

ԵՐԿՈՒ  ԾԱՆՈՒՑՈՒՄՆԵՐ
ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ ՏՈՒԱԾ ԴԱՍԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆՆԵՐԷՆ 

ԵՐԿՈՒ ԵՐԳԻԾԱՆԿԱՐՆԵՐ

Ստորեւ տրուած երկու երգիծանկարները գաղափար մը կրնան տալ՝ 1950-60ական ժամանակաշրջանի սփիւռքահայութեան անմիաբանութենէն:

Գործ՝ «Սփիւռք» շաբաթաթերթի խմբագիրներէն հրապարակագիր եւ երգիծանկարիչ Գրիգոր Քէօսէեանի
Աղբիւր՝ «Սփիւռք» շաբաթաթերթ 28 Փետրուարի 1959, էջ 1

Գործ՝ «Սփիւռք» շաբաթաթերթի աշխատակիցներէն, երգիծանկարիչ Համոյ Ապտալեանի
Աղբիւր՝ «Սփիւռք» շաբաթաթերթ,  31 Դեկտեմբերի 1964, բացառիկ թիւի կողք

 * * *

ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ ԳՐԱԴԱՐԱՆԻՆ ԳԻՐՔԵՐԸ

Սիմոնեանի գիրքերէն մաս մը առանձնացուած եւ բաժնուած է խումբերու:
Այդ խումբերէն մէկուն մէջ առանձնացուած են բոլոր այն գիրքերը որոնց մէջ Սիմոնեան կատարած է սրբագրութիւն մը, ընդգծում մը, նօթագրութիւն մը, եւ կամ մելանի ու մատիտի այլ հպում մը:

Ստորեւ տրուած են այս խումբին պատկանող երկու գիրքերէ՝ երկու նամակներ:

Առաջին նամակը գրուած է, «Անահիտ»ի խմբագիր 33 ամեայ Արշակ Չօպանեանի կողմէ, Փարիզէն՝ 1905ին, եւ հասցէագրուած 20-21 տարեկան Դանիէլ Վարուժանին (բուն անունով Դանիէլ Չպուգքեարեան), Պելճիքա՝ ուր կ’ուսանէր ան այդ օրերուն:

Սիմոնեան կատարած է սրբագրութիւն մը կապոյտ մելանով եւ այլ սրբագրութիւն մըն ալ կարմիրով: Կատարած է նաեւ ընդգծումներ ու անոնցմէ մէկուն մօտ իր ձեռագրով գրած «կարեւոր»:

“X” նշանը պէտք է հասկնալ «ի նկատի ունենալ» իմաստով:

Այս նամակը առանձնացուած է «Արշակ Չոպանեան նամականի» գիրքէն, տպուած «Սովետական գրող» հրատարակչութեան կողմէ, Երեւանի մէջ՝ 1980ին:

Երկրորդ նամակը, 1908 թուակիր, գրուած է Պոլիսէն 47 տարեկան Գրիգոր Զօհրապի կողմէ, եւ հասցէագրուած 36 տարեկան Արշակ Չօպանեանին, որ կը շարունակեր բնակիլ Փարիզի մէջ:
Տրուած նամակին մէջ կան կապոյտ մելանով՝ Սիմոնեանի կողմէ կատարուած երկու սրբագրութիւններ եւ այլ ընդգծումներ: Էջերու երկայնքին տրուած ուղղահայաց գիծերը նոյնպէս կը նշանակէն «ի նկատի ունենալ»:

Երկրորդ պարբերութեան կողքին գրուած կրկնութեան այս նշանով “>>”, ըսել կ’ուզուի թէ քիչ մը վերեւ, Սիմոնեանի ձեռագրով գրուած «ապո՛ւշ Զօհրապ» դիտողութիւնը ի նկատի ունենալու է նաեւ այս պարբերութեան բովանդակութեան մէջ գրուածին համար ալ:

Այս նամակը առանձնացուած է «Արեւմտահայ գրողների նամականի» գիրքէն, տպուած «Երեւանի Համալսարանի Հրատարակչութիւն»ի կողմէ, Երեւան՝ 1972ին:

Դանիէլ Վարուժան եւ Գրիգոր Զօհրապ 1915ի Ապրիլ 24ին մաս կազմեցին մտաւորականներու այն խումբին որոնք ձերբակալուեցան եւ յետոյ ալ Հայկական բարձրավանդակի վրայ 3000 տարիներէ ի վեր գոյութիւն ունեցող իրենց 1.500.000 միլիոն հայրենակիցներուն հետ ոչնչացուեցան:

Այսօրուան մայր յօդուածէն կ’առանձնացնեմ քանի մը տողեր կրկին ու կրկին կարդալու համար:

«Թիւրքը ոճիր գործեց, ոճիրներուն մեծագոյնը՝ ԱԶԳԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆ:»

«Թիւրքը գերագոյն իր մեղքին վրայ, <…>, բարդեց նոր մեղք մը եւս.- ՉԿՐՑԱՒ գիտակցիլ իր մեղքին եւ ՉԳԻՏՑԱՒ դարմանել իր ոճիրը:»

«Թիւրքը չհատուցանելով եւ իր մեղքը չդարմանելով արձանագրեց նոր ապացոյց մը եւս քաղաքակրթութեան սահմաններէն իր հեռաբնակ ըլլալուն: Վկայեց, գէ՛շ կերպով վկայեց ինքնիր մասին:»

«Չմեղադրենք մեր իրաւ եւ կեղծ բարեկամներուն պիղատոսութիւնը:

Մտածե՛նք մեր մասին:»

«Չկրցանք ու չգիտցանք հատուցանել տալ:»

«ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԻՆ ՅԱՒԵՐԺԱՑՈՒՄԸ:»

Վ Ե Ր Ջ

Նախքան այսօրուան մայր յօդուածին մասին անդրադառնալս, կ’ուզեմ քանի մը խօսք ըսել Սիմոն Սիմոնեանի արխիւէն կայքէջի իրականացման մասին:

Կայքէջ մը հիմնելու փափաքս կու գայ հինէն: Տարիներու ընթացքին շատ խօսած, բայց գործնական ոչ մէկ քայլ առած եմ այս առնչութեամբ:

Ամիսներ առաջ, երբ ըստ սովորութեանս… կրկի՛ն կ’արծարծէի միեւնոյն նիւթը, այս անգամ ալ Յովէլին հետ, ան ըրաւ «գիւտ»ը Վարդգէսին:

Ու գեղեցիկ օր մը, 32 տարուան բաժանումէ մը ետք զիս վերստին կապեց այժմ գանատաբնակ, Վագօ անուամբ ճանչցուած, Վարդգէս Նիգոլեանին հետ:

Վարդգէսն ու ես, կարճ ժամանակ մը դասընկերներ եղած ենք Պէյրութի Հայ Աւետարանական Գոլէճին մէջ: Մեր դասընկերներէն էր նաեւ իմ պատանեկութեան մտերմագոյն ընկերն ու սիրելին՝ Դանօ Շնորհօքեանը, որ կրտսեր եղբայրն էր Յովէլին:

Դանօն 1 Նոյեմբեր 1980ին երբ տակաւին նոր ամբողջացուցած էր իր 18 տարիքը, զոհը պիտի դառնար լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմի հետեւանքներէն մէկուն ու ընդմիշտ հեռանար մեզմէ: ‘

Եթէ չըլլար Դանոյին եւ իմ բարեկամութիւնը,  շատ հաւանաբար ծանօթացած չըլլայի Յովէլին, ու Վարդգէսն ալ թերեւս իր կարգին պիտի շարունակուէր մնալ միայն յուշ: Ու իմ փափաքած կայքէջն ալ, շատ մը սիմոնեանական երազներուս նման՝ հաւանաբար շարունակուէր մնալ միայն խօսակցական նիւթ…

Շնորհակալութիւններս կ’ուզեմ յայտնել նախ Յովէլին՝ իր ըրած «գիւտ»ին համար: Տառօսը հայկական այլ գեղեցիկ եւ միեւնոյն ժամանակ ինչու չէ նաեւ հզօ՛ր ու ազգօգո՛ւտ գիւտերու սիրելի Յովէլ:

Շնորհակալութիւններս անշուշտ նաեւ, եւ անպայմա՛ն Վարդգէսին՝ որ իր գիտութեամբ, փորձառութեամբ ու ի՛ր իսկ մատներով հիմնեց Սիմոն Սիմոնեանի արխիւէն կայքէջը, եւ համբերատար ուսուցիչի մը նման, դիւրացուց ու քաջալերեց կայքէջ մը ունենալու եւ ղեկավարելու իմ կարելիութիւնը: Վարդգէսը համբերատար հոգատարի մը նման տակաւին կը շարունակէ առաջնորդել իմ քայլերս՝ ինծի համար բոլորովին անծանօթ այս դաշտին մէջ:

Շնորհակալութիւններս նոյնպէս Դանոյին, որ իր մահուընէ տարիներ ետք իսկ, դարձեալ գործեց իր բարիքներէն մին:

* * *

Սիմոն Սիմոնեանի գրչին պատկանող եւ ստորեւ տրուած այս անգամուան մայր յօդուածը, գրուած գրեթէ ԿԷՍ ԴԱՐ առաջ, իբր խորագիր ունի հետեւեալը. «ՆՈ՛Ր ԳԻՏԱԿՑՈՒԹԻՒՆ… Արեւմտահա՛յ ըլլալու գիտակցութիւնը՝ ամենէն առաջ»:

Ահաւասիկ կարգ մը մէջբերումներ յօդուածէն.
«Կ’ապրինք ի՛րապէս նոր ժամանակներու մէջ, խելացնոր արագութեան ու տեղաշարժումներու մէջ:
Շատ բաներ կը փոխուին, կը քայքայուին ու կը վերակազմուին:»

«Իրենց հայրենիքներուն մէջ իսկ ժողովուրդներ ենթակայ են ցնցումներու եւ մերթ հիմնական փոփոխութեանց:
Ու իր գոյատեւումը շարունակելով՝ այսպիսի ժամանակներու հասած է հայ ժողովուրդը եւ կ’ապրի նո՛ր ու ցնցող ժամանակներու մէջ:»

«Բայց նոր ժամանակներու եւ անոր յաջորդող շրջանին մէջ գոյատեւելու համար անհրաժե՛շտ է նոր գիտակցութիւն, հիմնական վերափոխում:       — Պէտք է քայլ պահել նոր ժամանակներու հետ, արագութեամբ, մտայնութեամբ, գործելու եղանակով:»

Յօդուածի վերջին պարբերութեան մէջ կը կարդանք. «Հաւաքական զօրաշարժով մը, գլխաւորուած՝ Համահայկական Գլուխով մը, մեր բոլոր կարելիութիւնները երբ զօրակոչի ենթարկենք, <…> պիտի տեւենք, պիտի զօրանանք՝ իբրեւ Արեւմտահայ Հողերուն պահանջատէր Հայութիւն»:

Ստորեւ տրուած են թէ սոյն յօդուածին նոր մեքենագրուած օրինակը, եւ թէ ալ «Սփիւռք»ի միեւնոյն համարի մէջ եղող, այլ յօդուածներու նկարագրականն ու այս անգամուան Թղթահանդէսը:

Յարգանքով՝
Սասուն Սիմոնեան
Մարտ 2022, Անթիլիաս-Լիբանան

* * *

ՆՈ՛Ր ԳԻՏԱԿՑՈՒԹԻՒՆ…
Արեւմտահա՛յ ըլլալու գիտակցութիւնը՝ ամենէն առաջ

ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆ
Աղբիւր՝ «Սփիւռք» շաբաթաթերթ, 21 Յունուարի 1973, էջ 1

Ամենէն աւելի մեր ժամանակները արժանի են կոչուելու՝ նոր ժամանակներ, նո՛ր՝ արագութեամբ, գիւտերու բազմութեամբ, մտայնութիւններու յեղակարծ փոփոխութեամբ, ընկերային շարժումներով, յեղաշրջումներով, խմբակցութիւններու քայքայումով ու նոր խմբակցութիւններու գոյառումներով:

Մեր սերունդը, կամ 1972 թուականը, տեսաւ աշխարհի ամենէն դրամատիրական երկրին՝ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն եւ աշխարհի ամենէն ձախ երկրին՝ Չինաստանի մերձեցումը:

Կ’ապրինք ի՛րապէս նոր ժամանակներու մէջ, խելացնոր արագութեան ու տեղաշարժումներու մէջ:

Շատ բաներ կը փոխուին, կը քայքայուին ու կը վերակազմուին:

Նոր մարդն է որ կը կազմուի՝ իր նոր մտայնութեամբ ու ջիղերով:

Իրենց հայրենիքներուն մէջ իսկ ժողովուրդներ ենթակայ են ցնցումներու եւ մերթ հիմնական փոփոխութեանց:

Ու իր գոյատեւումը շարունակելով՝ այսպիսի ժամանակներու հասած է հայ ժողովուրդը եւ կ’ապրի նո՛ր ու ցնցող ժամանակներու մէջ, բայց ոչ ամբողջութեամբ իր հայրենիքին մէջ, այլ՝ մէկ հաւասար կէսովը իր Մայր Հայրենիքին մէջ, եւ միւս հաւասար կէսովը՝ սփիւռքի մէջ, ցանցնուած՝ առնուազն 40 երկիրներու մէջ, երկրագունտի հինգ ցամաքամասերուն վրայ:

Հայութեան արեւմտեան թեւը մեծագոյն մասովը կ’ապրի սփիւռքի մէջ, այսինքն 40է աւելի երկիրներու եւ անոնց դրօշներուն տակ:

Կ’ընդունինք որ այսպիսի պայմաններու մէջ շատ դժուար է ո՛չ միայն գոյութիւն, այլեւ ազգային նկարագրի միութիւն, այսինքն՝ ազգային սեպհական գիծերու եւ տարրերու միութիւնը պահել ու պահպանել. —  Ազգային սեպհական զատորոշիչ յատկանիշները՝ լեզուն, սովորութիւնները դաւանանքը, ազգային իտէալը պիտի տժգունին, մերթ պիտի ունենան անարիւնութիւն:

Բայց փա՜ռք մեր ժողովուրդին. ահաւասիկ աւելի քան 50 տարիէ ի վեր կ’ապրի սփիւռքներու մէջ (1920-1972), եւ առնուազն չէ կորսուած, եւ ներկայիս աւելի թիւ (գրեթէ կրկնապատիկ) կը հաշուէ քան յիսուն տարիներ առաջ, երբ հաւաքական պանդխտութեան ցուպը նոր ձեռք էր առեր, իսկ նիւթապէս եւ բարոյապէս տասնապատիկ աւելի զօրացած է — հարստութեամբ, գիտութեամբ, արհեստներով, արուեստներով, ճարտարարուեստով, վաճառականութեամբ:

Անցնող 50 տարին լաւագոյն փաստն ու հաւաստիքն է մեր կարենալ գոյատեւելուն յաջորդ ժամանակներուն:

Բայց նոր ժամանակներու եւ անոր յաջորդող շրջանին մէջ գոյատեւելու համար անհրաժե՛շտ է նոր գիտակցութիւն, հիմնական վերափոխում: — Պէտք է քայլ պահել նոր ժամանակներու հետ, արագութեամբ, մտայնութեամբ, գործելու եղանակով:

Բարեբախտաբար բան փոխուած է հայ սփիւռքի կեանքին մէջ: Դադրած են պայքարները, եւ անոնց մսխուած ոյժը յատկացուած՝ առայժմ մենատնտեսաբար հատուածներէն իւրաքանչիւրին զօրացման: Հանդուրժողութիւնը փռած է իր լուսաւոր ստուերը հայ կեանքին վրայ: Շուտով մեր ժողովուրդը բաժանող պատուարներուն թղթեայ պատերը եւս փուլ կու գան, եւ հայ սփիւռքը կը սկսի հաւաքաբար մղել գոյատեւման իր պայքարը, դարուն նորութեան զէնքերովը:

Սփիւռքի Հայութիւնը գոյատեւելու համար անհրաժեշտ է որ պահէ իր արեւմտահայ ըլլալու գիտակցութիւնը, եւ իր դիմադրութեան նոր, արդիական ու գիտական զէնքերը ձուլէ արեւմտահայ իր մետաղէն: Ո՛չ մէկ ժողովուրդ կը տեւէ առանց իր սեպհական արիւնին. — Մեր արիւնը Արեւմտահայութիւնն է. փոխակերպեալ ու փոխառեալ արեամբ դժուար կը տեւենք: — Իբրեւ Արեւմտահայ պիտի ապրինք ու գոյատեւենք սփիւռքի մէջ, իբրեւ Արեւմտահայ պիտի պահանջենք մեր հողերը եւ իբրեւ Արեւմտահայ պիտի մեկնինք Աւետեաց երկիրը՝ Հայաստան:

Արեւմտահայ գիտակցութեամբ ապրելու եւ գոյատեւելու համար՝ ամենէն առաջ անհրաժեշտ է Արեւմտահայ Գրականութիւնը, զոր ժառանգած ենք Զօհրապներէն, Թլկատինցիներէն, Զարդարեաններէն, Վարուժաններէն, Սիամանթոներէն, Թէքէեաններէն եւ Օշականէն (որուն մահուան 25րդ տարին է 1973ը), եւ զոր ոչ միայն պիտի պահենք ու պահպանենք, այլեւ զօրացնենք:

Սփիւռքի մէջ, Արեւմտահայ Սփիւռքին մէջ, կարելի է Արեւմտահայ Գրականութիւնը պահել ու զօրացնել: Անցեալին մէջ Արեւմտահայ Գրականութիւն զարգացուցած ամբողջ Պոլիսը իր արբանեակներով (Իզմիր եւ գաւառական քանի մը քաղաքներ) նուազ նպաստաւոր պայմաններ ունէր քան այսօրուան Պէյրութը առանձինն — իր հայ բնակչութեան թիւով, դպրոցներու ցանցով (Պոլսոյ 2-3 երկրորդական դպրոցներուն դիմաց՝ այսօր Պէյրութը կը հաշուէ 20է աւելի երկրորդական դպրոցներ, եւ երեք հայագիտական ամբիոններ, մինչդեռ Պոլիսը զուրկ էր հայագիտական ամբիոնէ…):

Թերահաւատութիւնը եւ պատասխանատուներուն ապիկարութիւնը չզմռսենք:

Պիտի գոյատեւենք հաւաքական ճիգով: Սփիւռքի կարելիութեանց շատ չնչին մասը միայն յատկացուած է գոյամարտին: Հաւաքական զօրաշարժով մը, գլխաւորուած՝ Համահայկական Գլուխով մը, մեր բոլոր կարելիութիւնները երբ զօրակոչի ենթարկենք, եւ մաղթենք որ 1973 թուականէն սկսեալ ենթարկենք, պիտի տեւենք, պիտի զօրանանք՝ իբրեւ Արեւմտահայ Հողերուն պահանջատէր Հայութիւն, որ Պարոյր Սեւակի բառերով՝ գալիք տարիներուն վճռագին պիտի աղաղակէ . — «Կանք, պիտի մնանք, ու դեռ շատանանք»:

Վերի յօդուածը եւ «Սփիւռք» շաբաթաթերթի 1973 տարուան 21 Յունուարի համարին ու անոր պարունակութեան կրնաք ծանօթանալ այցելելով Հայաստանի Ազգային Գրադարանի թուայնացուցած շտեմարանը, սեղմելով այստեղ:

Հոն պիտի հանդիպիք հետեւեալ գրողներուն եւ նիւթերուն.

– Հրանդ Սիմոնեան ………………  «1973ի սեմին սփոփիչ արդիւնքներ» («Հա՛յ դատի զինուորներ, լա՛ւ մտիկ ըրէք» շարքէն)
– Սամուէլ Ռշտունիի ալպոմէն  …………….. «60 տարի առաջ իր առաջին թերթը բացած ալպոմէ մը» գրեթէ ժամանակագրական հերթականութեամբ տրուած են յուշատետր-ալպոմին մէջի ձեռագիրները, եւ իւրաքանչիւրին կողքին մեքենագրուած պարունակութիւնները հետեւեալ երեւելիներուն. Է. Ակնունի, Ռ. Զարդարեան, Շահրիկեան, Զապէլ Եսայեան, Սարգիս Մինասեան, Արմէն Կարօ, Լիպարիտ Նազարեան, Սիամանթօ, Փրոֆ. Խաչատրեան, Սողոմոն Թեհլիրեան, Ալիսիա Կիրակոսեան, Գուրգէն Մահարի, Մարտիրոս Սարեան, Խաչիկ Դաշտենց, Երուանդ Օտեան եւ Յովհաննէս Շիրազ:
– Արսէն Աճէմեան ……………….. ԱՀԱԶԱՆԳ  – «Կոչ ընդհանուր հայութեան» (կրկին Համահայկական կեդրոնական մարմնի մը ստեղծման անհրաժեշտութեան մասին)
– Գրիգոր Կիրակոսեան ……………….. «Յակոբ Օշականի պարագան» (հոն տրուած է նաեւ նամակ մը Տիգրան Կամսարականէն ուղղուած Գրիգոր Կիրակոսեանին):
– Խոսրով Ասոյեան …………….. «Զուգահեռի առանցքէն» (նորերս հանգուցեալ Խոսրով Ասոյեան եղած է «Սփիւռք» շաբաթաթերթի, Գարունական աշխատակիցներէն: «Սփիւռք-Գարունականները» այն երիտասարդ աշխատակիցներն էին որոնք ծիլ արձակեցին Սիմոնեանի «Սփիւռք»ին մէջ: Ասոյեանի բանաստեղծութիւններու «Արեւագալ» հատորիկը լոյս տեսած է «Սեւան» հրատարակչատունէն 1973 թուին: Լոյս իջնէ Խոսրովի հոգուոյն):
– Յովհաննէս Այանեան …………….. «Յոյսի երազ»
–Սմբատ Շահնազարեան  ……….  ԴՐՈՒԱԳՆԵՐ  – «Խոնարհ մարդոց մարգարէութիւնները՝ աղէտէն առաջ (1915)»
– Գէորգ Թէմիզեան ………. «Անապատ թիւ 2»
– Կարօ Բարսեղեան ……………….. «Վերջին փորձը»
– Բժիշկ Թորոս Թորանեան ……………….. ՕՐԱԳԻՐ – «Հին ու նոր սերունդ»
–Բժիշկ Ահարոն Խաչատուրեան ……………….. «Անմոռանալի ուսուցչիս՝ Խորէն Գաբիկեանի խնկելի յիշատակին»
– Յ. Միւթեվելեան  ……….  «Աւելի լաւատեսութիւն՝ 1973ին»
– Յովհաննէս Շիրազ  ………. անխորագիր
– Ծանուցումներէն մին է ……………….. «ԼՈՅՍ ՏԵՍԱՒ// ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆ// ԼԵՌ ԵՒ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ// Պատմուածքներ եւ վիպակներ// 480 մեծադիր էջերով, ԳԵՂԱՏԻՊ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԻՒՆ// Գին՝ Թղթակազմ 10 Լ. Ո.   Լաթակազմ 12 Լ. Ո.// Ապսպրանքի հասցէ՝// P. O. BOX 6651 – Beirut, Lebanon»

* * *

Նախքան Թղթահանդէսին անցնիլս, կը մէջբերեմ Սիմոնեանի հետեւեալ տողերը  որոնք օրին գրուած են արեմտահայերէնի պաշտպանութեան համար:

«Մայրս՝ արեւմտահայերէնն է, մօրաքոյրս՝ արեւելահայերէնը, իսկ մնացեալ բոլոր մայրերը՝ մնացեալ բոլոր լեզուներն են, մայրենի լեզուները, որոնց բոլորին հանդէպ յարգանք ունիմ:»

«Խեղճ մայրիկ, այրի ու ծեր մայրիկ,— կը մրմնջեմ մտովի. ապա՝ Սիամանթոյի բառերը կ’արտասանեմ աղօթքի պէս՝

Մայրի՜կ, մայրի՜կ… հին օրերու սրբութի՜ւն…
Մայրի՜կ, մայրի՜կ… հին օրերու երջանկութի՜ւն…
Մայրի՜կ, մայրի՜կ… նոր օրերո՜ւ թշուառութի՜ւն…

Ես կ’աղօթեմ որ նախ մեր դժբախտ մայրիկը չմեռնի, դարմանուի ու խնամուի, ապա՝ Ի՛Մ ու քու բախտաւոր մօրաքոյրը երկար, շա՜տ երկար ապրի, ԱՆՄԱՀ մնայ…

Բայց մանաւանդ երեք անգամ ծնրադրելով կ’աղօթեմ ու կ’աղերսեմ որ (կեանք է, կը պատահի) մօրաքոյրը չմեռնի մայրիկէն առաջ…»

ԹՂԹԱՀԱՆԴԷՍ
—

ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ ԾՆՆԴԵԱՆ ՕՐԸ

Իւրաքանչիւր Մարտ ամսուն, Սիմոնեան իր տարեդարձը կը յիշեր երկու տարբեր օրերու ընթացքին: Մին, հին տոմարով՝ Մարտի 11ին, իսկ միւսն ալ նոր տոմարով՝ Մարտի 24ին:
Ստորեւ տրուած նամակը, գրուած բանաստեղծուհի Ալիսիա Կիրակոսեանի կողմէ, ունի ծանօթագրութիւն մը Սիմոնեանի կողմէ, ուր ան կ’արծարծէ իր ծննդեան օրը կամ… օրերը:

Այս նամակն ու շրջաբերականը տպագրուելէ քիչ ետք («Սփիւռք», 15 Յուլիսի 1973, էջ 8), Սիմոնեան կը ստանայ նամակ մը, Վիեննայի Մխիթարեան ուխտի միաբան Հայր Գրիգորիս Վարդապետ Մանեանէն: Վարդապետը նամակին մէջ իր զուարճախօսութեամբ, կը փորձէ միաբանութեան մատենադարանին ապահովել Ալիսիա Կիրակոսեանի տպագրուած հատորէն օրինակ մը:

Ահա նամակին ձեռագիրն ու յետոյ ալ մեքենագրուած տարբերակը.

«Յարգելի Տիար Սիմոն Սիմոնեան
Պատասխանատու տնօրէն եւ խմբագրապետ «Սփիւռք»ի
Պէյրութ

Յարգելի Տիար,
Ձեր պատ[ուական] թերթէն (15/7/1973) հաճոյքով տեղեկացայ, որ դուք բանաստեղծուհի Ալիսիա Կիրակոսեանի եղբայրն էք, քանի որ փոքրիկ Լարան իր թիւ 1 շրջաբերականին մէջ «մօրեղբայր» կանուանէ Ձեզ:

Արժանթինէ եւ հիւսիսային Ամերիկայէ այցելող քանի՜ հիւրերու դիմեցի Ձեր «քրոջ» բանաստեղծութիւններու հատորն մեր Մատենադարանի գրականութեան երկերու կողքին ունենալու համար: Խոստումներն ցայսօր կը մնան խոստում:

Ալիսիայի չկրցայ ուղղակի դիմել, որովհետեւ հասցէն անծանօթ է ինծի:

Հայու մը օտարալեզու գործերն ալ կը հետաքրքրեն մեզ: Շնորհակալ պիտի ըլլանք Ձեզի, եթէ Ձեր ազնիւ «քրոջ» թելադրէիք իր գործերն[,] ստորագրութեամբը [իր,] մեր Մատենադարանին նուիրելու:

Մնամ կանխայայտ շնորհակալութեամբ
եւ անկեղծ յարգանաց հաւաստեօք
Հ[այր] Գրիգորիս Վ[ա]րդ[ապետ] Մանեան
Ընդ[հա]ն[ուր] Աբբա[հայր]»

* * *

ԱՅՆԹԱՊՑԻ ՄԱՆԿԱԲԱՐՁ ԵՐԿՈՒ ՔՈՅՐԵՐ
ՍԻՖՈՐԱ եւ ՆՈՒՐԻՁԱ ՇՆՈՐՀՕՔԵԱՆՆԵՐ

Մանկաբարձ երկու քոյրեր, օրիորդներ Սիֆորա եւ Նուրիձա Շնորհօքեաններ, դայեակը եղած են աւելի քան 8500 մանուկներու (տես, «Պատմութիւն Անթէպի հայոց», Գ. հատոր, գլխաւոր խմբագիր Երուանդ Պապայեան, Գալիֆորնիա, 1994, էջ 926):

Օվէ եւ Մեննուշ Սիմոնեաններու երեք որդիներ Սիմոն, Գրիգոր եւ Յարութիւն, եղած են այս 8500 մանուկներէն եւ ծնած են Այնթապի մէջ:

Սիմոնին մանկաբարձը եղած է օրիորդ Նուրիձան, իսկ Գրիգորինն ու Յարութիւնինը օրիորդ Սիֆորան:

Այս մանկաբարձ քոյրերը, մանրակրկիտ արձանագրութիւններ պահած են  իրենց ծննդաբերած մանուկներու ծննդեան պարագաներուն՝ ծնողներու անուան, բնակավայրին, ծնող զաւկին մանչ թէ աղջիկ ըլլալուն, իրենց գանձած գումարին ու երբեմն ալ արձանագրած այլ տուեալներ:

Այս վաւերագիրներուն մէջէն կարելի եղաւ յայտնաբերել Սիմոն Սիմոնեանի տարեդարձի նոր… երրորդ թուական մը: Ցարդ մեզի ծանօթ 11 եւ 24 Մարտերուն կողքին, 22 Մարտը եկաւ բազմելու եւ ինքզինք պարտադրելու միւս երկու օրերուն կողքին:

Եւ այս՝  մանկաբարձ Նուրիձայի վաւերական արձանագրութեան շնորհիւ:

Երկու դայեակ քոյրերու երկու տետրակներուն շնորհիւ, նաե՛ւ կարելի եղաւ ստուգել, Գրիգոր եւ Յարութիւն Սիմոնեաններու ծննդեան օրերը, որոնք ցարդ կը մնային անծանօթ Սիմոնեան ընտանիքին:

Սիմոնեան երեք եղբայրներու ծննդեան արձանագրութիւնները կարենալ վերծանելու համար, կու տամ կարգ մը տուեալներ շեղակի ու թաւ գիրերով:

ա. Սիմոն Սիմոնեանի հայրը, ջաղացպան Օվէն (Յօվէ, Յովհաննէս), Սասնոյ Կերմաւ գիւղէն Սիմոյի սերունդէն էր, եւ շառաւիղներէն Քենկոյի Տան:

բ. Պանդուխտ սասունցիներ Այնթապի մէջ կը ճանչցուէին Պէքիարեան ու նաեւ Տէյիրմենճեան (թրքերէն տէյիրմենճի կը նշանակէ ջաղացպան) մականուններով (Տես Սիմոն Սիմոնեանի «Կրթասիրաց հայակերտման հնոց» գրութիւնը «Նոր Այնթապ», խմբագիր Թորոս Թորանեան, Հալէպ, 2012, էջեր 186 եւ 187):

գ. Օվէի կինը Մեննուշը, բնիկ Այնթապցի էր եւ զաւակը Տարաքճի (սանտրագործ, արհեստով սանտրեր պատրաստող) Յակոբին, որ ճանչցուած էր Տարաքճը Ակոբ կամ Ճրագօ Ակոբ անուններով: Հետաքային Ճրագօները դաւանելով լատին կրօնքը պիտի որդեգրէին ժիրաքօ եւրոպականացուած մականունը:

դ. Օվէն եւ Մեննուշը Այնթապի մէջ կը բնակէին Հէօյիւք թաղին մէջ, ըստ Սիմոն Սիմոնեանի «Մեր դպրոցը գետափին…» պատմուածքին (տես «Յաւելուած Այնթապի հայոց Պատմութեան», աշխատասիրեց Յարութիւն Սիմոնեան, խմբագրում եւ ներածութիւն Դոկտ. Վաչէ Ղազարեան, Պէյրութ, 1997, էջ 24):

Վերեւ տրուած հայատառ թրքերէն ձեռագիրը, դայեակ Նուրիցա Շնորհօքեանի 1914 տարուան, Մարտ-Մայիս ամիսներու ծննդաբերութիւններու էջն է:

Առաջին տողին վրայ գրուած է. «Հայիքտէն. Պէքեար Մեննուշուն. 7 սենէ սոնրա. Էրմ[էնի] օղ[լան]. 12 ղր[ու]շ»: Այսինքն՝ «Հայիք (Հէօյիւք ըստ Սիմոնեանի) [թաղի բնակիչ]Պեքիար Մեննուշը. 7 տարի ետք. հայ. մանջ. [գանձեցի]12 ղր[ու]շ:

Մանկաբարձ Նուրիձան «եօթ տարի ետք» բառերը արձանագրելով, տուած է նաեւ Սիմոնեանի մօր, Մեննուշի մասին յաւելեալ տեղեկութիւն մը:

Մեննուշը, Օվէյէն առաջ ամուսնացած էր Տալւորցի Պետօ Տօնոյեանի հետ, ու մնացած անզաւակ երկար տարիներ: Պետոյի վաղահաս մահուընէ մէկ տարի անց, Օվէն ամուսնացած էր Մեննուշին հետ, ու տարի մը ետք ալ անոնք բախտաւորուած էին Սիմոնով: Ուրեմն, Մեննուշին այս երկու կենակցութիւններէն «եօթ տարի ետք» կը ծնի իր առաջին զաւակը, Սիմոնը՝ ըստ դայեակ Նուրիձայի արձանագրութեան:

Սիֆորայի տոմարին մէջ, 1919 տարուան 3973րդ ծնունդին տէրն է Օվէի եւ Մեննուշի երկրորդ զաւակը՝ Գրիգորը: Հոն արձանագրուած է. «3973 Յուլիս 4 Սասօն Պեքեար Հօվէնին Ճրագօ Մէննուշուն օղլ[ա]ն 69 [ղրուշ]»: Այսինքն՝ 3973րդ ծնունդը [1919ի] Յուլիսի 4ին [էր: Ան] Սասունցի Պեքիար Օվէյին [եւ] Ճրագօ Մեննուշին մանչ [զաւակն է: Գանձեցի] 69 [ղրուշ:]

Կրկին Սիֆորայի տոմարին մէջ, 1921 տարուան Մայիս ամսուան էջին մէջ 4151րդ ծնունդի տէրն է Օվէի եւ Մեննուշի երրորդ զաւակը՝ Յարութիւնը: Հոն կը կարդանք. «4151 [Մայիս] 5 Պեքեար Հօվէնին Տարագճը Ակոբուն գըզը Մէննուշուն օղլ[ա]ն 100 [ղրուշ]»: Այսինքն՝ 4151[րդ ծնունդը 1921ի Մայիսի] 5[ին էր. Ան] Պեքեար Օվէյին [եւ] Տարագճի Ակոբին աղջկան Մեննուշին մանչ [զաւակն է: Գանձեցի] 100 [ղրուշ]:

Շնորհօքեան քոյրերու հազարաւոր ծննդաբերութիւններու այս երկու տետրակները կը գտնուին այժմ ամերիկաբնակ Վահիկ Շնորհօքեանի ընտանիքին մօտ:

Վերեւ տրուած արձանագրութիւններու ձեռագիրները, եւ կարգ մը այլ մանրամասնութիւններ, հօրեղբօրորդիիս՝ Յովանին խողովակով փոխանցուեցան ինծի, Դոկտ. Խաչիկ Մուրատեանի եւ Ճորճ Աղճայեանի կողմէ՝ որոնց մօտ կը գտնուին պատճեններ այս երկու տետրակներէն:

Շնորհակալութիւններս ուրեմն, Խաչիկին, Ճորճին եւ Յովանին, առանց որոնց ինծի անծանօթ մնացած պիտի ըլլային այս տուեալները:

* * *

«ԼԵՌ ԵՒ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ» 

Սիմոնեանի «Լեռ եւ ճակատագիր» հատորը լոյս տեսած է Պէյրութի մէջ 1972ին՝ տպարան եւ հրատարակչատուն «Սեւան»էն: 

Գիրքի տպագրութենէն երկու տարի ետք, 1974ին, Սովետական Հայաստանէն  Լիբանան կ’այցելէ բանաստեղծ Համօ Սահեան: Լիբանանահայ Գրական Շրջանակը որ հրաւիրող կողմը եղած է, կը կազմակերպէ նաեւ բանաստեղծին յոբելեանը:

Իր Լիբանան կեցութեան ընթացքին, Սիմոնեան, որու գրականութեան մուտքը արգիլուած էր Սովետական սահմաններէն ներս, կը ծանօթանայ Սահեանին ու անոր կը նուիրէ «Լեռ եւ ճակատագիր» գիրքէն օրինակ մը:

Վարը տրուած նամակը, Սահեան կը գրէ «Լեռ եւ ճակատագիր» հատորը կարդալէ ետք ու զայն Սիմոնեանին կը յանձնէ ձեռամբ, Լիբանանէն իր մեկնումի առաւօտը:

Սահեանի նամակին ձեռագիրէն իբր նմոյշ, ստորեւ տրուած են երկու էջեր: Ձեռագիրէն ետք կայ նամակի պարունակութեան ամբողջութիւնը, վերցուած «Սփիւռք» շաբաթաթերթէն, որմէ ետք կայ նաեւ Սիմոնեանի պատասխանը Սահեանին, ուր ի միջի այլոց ան կ’ըսէ. «Բոլոր շուները, նո՛յն տիպի, նո՛յն հասակի, չեն  հանդուրժեր ներկայութիւնը, գոյութի՛ւնը, իրենցմէ տարբեր շան մը, գեղեցիկ ու մեծ շան մը. կա՛մ պէտք է ըլլան իրենց նման, կա՛մ պէտք է յօշոտուին իրենցմէ տարբեր եղողները:»

Առաջին էջին վրայ կարմիր մելանով գրուած «Համոյ Սահեանէն» ձեռագիրը կը պատկանի Սիմոնեանին:

* * *

ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ ՆԱՄԱԿԸ՝ ԻՐ ԾԱԳՄԱՆ ՄԱՍԻՆ

Վարը տրուած Սիմոնեանի նամակը գրուած է Անթիլիասէն՝ 1952ին:

Նամակը ուղղուած է Հալէպի Կրթասիրաց վարժարանի իր երբեմնի տնօրէն՝ Գրիգոր Պողարեանին:

Նամակին չորրորդ կէտը կ’արծարծէ Սիմոնեանի արեան, ծագման ու իր Սասունցիութեան  նիւթը:

Նամակը մաս կը կազմէ Գրիգոր Պողարեանի արխիւին որ կը գտնուի Հայկազեան համալսարանին մէջ՝ Պէյրութ- Լիբանան:

Դոկտ. Անդրանիկ Տագէսեանէն տեղեկացայ այս նամակի գոյութեան մասին:

Շնորհակալութիւններս իրեն ու Հայկազեան համալսարանի տնօրէնութեան այս նամակը կարենալ կիսուելու համար ձեզի հետ:

Սիրելի՛ Պ[ա]ր[ո]ն Գր[իգոր] Պողարեան,

Շատ պիտի փափաքէի անձամբ տեսնուիլ Ձեզի հետ եւ այս բոլոր գրելիքներս բերանացի հաղորդել Ձեզի: Կ’երեւի թէ՛ Դուք թէ ես զբաղած ենք: Օգոստոսին երբ եկած էք վանք, ես տունը կ’աշխատէի… Հ[ա]յ[ո]ց Պատմ[ութեան] դասագիրքին վրայ, զոր աւարտելու մօտեցած եմ եւ որ ինձմէ անհաշիւ ժամանակ խլեց, աղբիւրներու բազմութիւն մը անպայման օգտագործելու «դատապարտելի» խղճամտութեան պատճառով: Այլեւս չեմ ուզեր խոստանալ, բայց յուսով եմ որ Հոկտ[եմբերի] 1ի[ն] կը լրանայ [տպագրութիւնը]:

Կը դասաւորեմ գրելիքներս Ձեր հարցումներուն պատասխանելու համար.-

1-    950 (ըստ Ձեր եղբօրը 948) կտոր դասագիրք կրցի ղրկել Ձեզի: Եթէ դուք եւս կ’ուզէք Ձեր հետ տանիլ, կրնամ Պաալպէք հասցնել կամ թէ Դուք հանդիպումով մը կրնաք եղբօրս Յարութիւնի խանութէն առնել: Այս առթիւ յայտնեմ թէ Լեւոն Պեքիարեան եւ Լեւոն Էքմէքճեան (!) ինձմէ գիրք ուզեցին: Մերժեցի անձնապէս տալ եւ Ձեր հասցէն ցոյց տուի: Իրենց, մա՛նաւանդ առաջինին, որ պարկեշտ կ’երեւի եւ նախկին ուսուցիչ է, կրնաք դիւրութիւն տալ զեղչի: [Հալէպ,] Կիւլէսէրին [Տէմիրճեան գրատան] պիտի մերժեմ գիրք ղրկել: Անցեալ տարի զիս տառապեցուց…:

2-    Տէր Ասատուրեան Վարդան Ք[ա]հ[ա]ն[ա]ն վստահելի է չափազանց: Կրնաք իրեն վստահիլ:

3-    Բաբգէն Կաթ[ողիկոս]ի գործը լրանալու մօտ է: «Հասկ»ին բացառիկը անոր այս ամիս աւարտման արգելք եղաւ: Կը լրանայ Նոյեմ[բերին]: Հ[այր] Գնէլը [Ճէրէճեան] պիտի պատրաստէ յատուկ անուններու ցանկը: Վանքի եւ նուիրատու ժառանգորդներու միջեւ կը խորհիմ անհամաձայնութեան ոեւէ կէտ չկայ: Միայն թէ լուս[ահոգի] Գարեգին Կաթ[ողիկոս] [Յովսէփեան] 4000 [գումար]ը բարձրացուց 5000ի (կարծեմ թէ): Ձեզի ճշգրիտ պատասխանելու համար կը տեսնուիմ Հ[այր] Գնէլի հետ եւ աչքէ կ’անցընեմ «Հասկ»երը, ուր օրը օրին արձանագրեցինք նիւթական մասը: Պ[արոն] Լ. Նազարեան եւս տեղեակ է ըստ էութեան: Օրինակներու բաժանումը դիւրին է եւ կարծեմ Ձեր գտած ձեւովն է:

4-    Իմ կենսագրութիւնս եւ նկարս կ’ուզէք՝ դնելու համար Այնթապի նուիրուած Ձեր գիրքին մէջ: Ասիկա ինծի մտածել կու տայ հողի եւ ծագման բարդ հարցերուն մասին, որոնք ասկէ առաջ եւս շատ մտածել տուած են: Ես «սասունցիութիւն» չեմ ծախած, ինչպէս գրած էք: Հարցը ինծի համար դրուած է հետեւեալ ձեւով. իբրեւ հայ, իմ կազմաւորումս կը պարտիմ հօրս, ուրիշ խօսքով ծագումիս – Սասունցիութեան, այս անգամ առանց չակերտի: Առանց հօրս՝ պիտի ըլլայի Jiraco-ներու պէս բան մը: Իբրեւ մարդ, կ’ընդունիմ որ ծնած եմ Այնթապ. ատիկա կարելի չէ ուրանալ: Բայց դուք կ’ուզէք հայ-Այնթապի գիրքը գրել: Իբրեւ հայ՝ ես կ’երթամ Սասունին, արեան ճամբով: Կ’ուզեմ որ այդպէս մնայ. ոչ միայն որովհետեւ Սասունցի ըլլալը հպարտութիւն կրնայ բերել, այլեւ որովհետեւ իմ ներքին էութիւնս աւելի ճիշդ կը բնորոշուի Սասունցիութեամբ: Կ’ուզեմ ես ինծի, աւելի՝ իմ ներքին էութեանս հաւատարիմ մնալ, մանաւանդ գրելիք գործերուս համար, որոնք կու գան Սասունէն երթալու համար անոր եւ որոնք դաշնութիւն եւ զուգահեռ կը կազմեն հեղինակին սասունցիութեամբը: Տարօնի պատմութիւնը, Սասունցիներու կեանքէն պատմուածքներու շարքը, զորս պիտի գրեմ, եւ մանաւանդ իմ խառնուածքս կը պահանջեն իրենց բաժինը, որ ԱՒԵԼԻ ԿՇՌԵՑ Այնթապի բաժինէն: Այս բացատրութիւնները թերեւս որոշ չափով Ձեզ համոզեն եւ յուսով եմ որ զիս չէք ձգեր հակասութեան մէջ: Ու Դուք բան մը չէք կորսնցներ իմ մասիս ոչինչ գրելով, որովհետեւ ես տակաւին անելիքս չըրած մէկն եմ:

Ձեզի յաջողութիւն եւ կազդոյր մաղթելով եւ բարեւելով Ձեր ազնիւ Տիկինն ու սիրասուն մանչը յանուն իմ, Տիկնոջս եւ զաւակներուս, մնամ Ձերդ, սիրով՝

Յարգելի ընթերցող,
1972ի Յունիս ամսուն երկու գրագէտներ, Ռազմիկ Դաւոյեանն ու Ոիւլեամ Սարոյեանը, գրեթէ միեւնոյն օրերուն կը գտնուին Լիբանանի մէջ: Դաւոյեան՝ կը հրաւիրուի Լիբանանահայ գրական շրջանակի կողմէ, իսկ Սարոյեան՝ Հայկազեան գոլէճի (այժմ համալսարան): Երկու գրագէտներն ալ կ’իջեւանէն մայրաքաղաք Պէյրութի մէջ: Դաւոյեան՝ Միհրան Մամբրիէլեանի Օմար Խայեամ, իսկ Սարոյեան ծովեզերեայ Սեն Ժորժ (ֆր. St. Georges) պանդոկին մէջ: Երկու պանդոկները իրարմէ հեռու եղած են նուազ քան մէկ քիլոմեթր, երկուքն ալ ոչ շատ հեռու՝ Սիմոն Սիմոնեանի «Սեւան» տպարանէն ու «Սփիւռք»ի խմբագրատունէն:

Դաւոյեան իր Լիբանան այս այցելութիւնը պատմած է «Սահման» անուան տակ՝ «Հանճար եւ յիշողութիւն» գիրքին մէջ (Երեւան, 1986):

Ստորեւ քանի մը տողեր՝ Դաւոյեանի նկարագրած 1972 թուականի Լիբանանահայութեան մասին. «… այս երկրում ապրում են մօտ երեք հարիւր հազար հայեր՝ իրենց մամուլով, վաթսունվեց կրթական հաստատութիւններով ու 15 հազար աշակերտութեամբ, մտաւորականներով, կուսակցութիւններով, առեւտրականներով, գրեթէ սոցիալական բոլոր դասերով, իրենց պառակտումներով, հազար ու մի տեսակ հոգսերով, ամէն մէկն աշխարհի վրայ գոյութիւն ունենալու իր երջանկութեամբ … :»

Այսօրուան լիբանանահայութիւնը սակայն նման չէ Դաւոյեանի նկարագրածին, այլ՝ Սիմոնեանի «Թինկրա եւ Տամտամ» վերնագրով մէկ գրութեան, ուր կը պատմուի փոքրաթիւ հնդկահայ գաղութի նօսրացման մասին: Թինկրան ըլլալով հնդկահահայոց գերեզմանատունը, իսկ Տամտամն ալ Կալկաթայի միջազգային օդակայանը:

Դաւոյեանի «Սահման»ին մէջ մօտաւորապէս հետեւեալ յաջորդականութեամբ տողանցած են լիբանանահայեր՝ Վարդերես Գարակէօզեանը, Գառնիկ Ադդարեանը, Փիէրը (Պետրոս Մարգարեան), Արմէն եւ Արսինէ Դարեանները, Յարութիւն Թորոսեանը, Մարտիրոս Գուշաքճեանը, Երուանդ Քասունին, Օշին մը (Օմար Խայեամ պանդոկի պաշտօնեայ), երկու Արմէնուհիները, այլ Արսինէ մը, Գրիգոր [ու Արաքսի] Շահինեանները իրենց Շաղիկին ու Յասմիկին հետ, բժիշկ Ռոբովդ Չօրպաճեանը, Սիմոն Սիմոնեանը, Շահէ մը (մաթեմատիկոս), Վեհանոյշ Թեքեանը, Յարութիւն Չամսարեանը, Կարօ ու Վրէժուհի Արմենեանները  իրենց Զանգուին ու Նազանին հետ, Պետիկ Հերկելեանը, Գէորգ Աճեմեանը, եւ Յովհաննէս մը:

Վերեւ յիշուած անուններէն եւ կամ անոնց շառաւիղներէն շատ քիչերը Լիբանանի մէջ են այսօր: Անոնք կամ «Թինկրա»յի եւ կամ ալ «Տամտամ»ի միջոցով մեկնած են երկրէն…

Ստորեւ «Սահման»էն մէջբերումներ որոնք կ’առնչուին այսօրուան մայր յօդուածին հետ: Այս մէջբերումները պատմուած են հետեւեալ վերնագրին տակ. 

«Ողջոյն»

«Ամէն առաւօտ, երբ գիշերային պտոյտներից վերադարձած, ես քնած եմ լինում մէկ կամ թերեւս կէս ժամ, իմ հեռախօսը կատաղօրէն զնգում է, եւ իր աշխատանքային Օլիմպոսից առաւօտեան ողջոյնն է ուղղարկում, գրող, ուսուցիչ, «Սեւան» հրատարակչութեան տնօրէն, «Սփիւռք» թերթի խմբագիր, տեղակալ, պատասխանատու քարտուղար, բաժնի վարիչ, գրական աշխատող, սրբագրիչ, սասունցի Սիմոն Սիմոնեանը:

— Ողջոյն— ասում է նա, — գիշերը հանգիստ քնացա՞ր:

— Ո՞ր գիշերը,— շփոթուած ասում եմ ես:

— Այս գիշեր, նախորդ գիշերուայ մասին երէկ հարցուցած եմ, մոռցա՞ր:

— Չէ, չմոռցայ, պարոն Սիմոնեան, չմոռցայ, համա նոր-նոր անկողին մտած եմ:

— Հոգ չէ, «Սփիւռք»ին նոր թիւը կ’ուղարկեմ քեզի՝ արաբ տղային հետ, կարդա եւ ինծի հեռաձայնէ: Ի՞նչպէս կ’ըլլայ Ռազմիկ, բոլորին հետ ժամանակդ կ’անցընես, մեզի համար ժամանակ չես գտներ, որ նստինք միասին եւ հանգիստ խօսինք:

Ես այդպէս լսափողը ձեռքիս քնում եմ մի քիչ, մինչեւ արաբ տղան գալիս դուռը թակում է, ես արթնանում եմ, այլեւս չքնելու պայմանով, որովհետեւ քիչ յետոյ Գառնիկ Ադդարեանը պիտի գայ, որպէսզի գնանք պաշտօնական այցելութիւնների:»

«Սիմոն Սիմոնեանի ուղարկած արաբ տղան անմեղ-անմեղ աչքերիս մէջ նայելով խօսում է արաբերէն, իսկ ես ոչ մի բառ չեմ հասկանում: Եւ յետոյ շարժումներով մի կերպ հասկացնում է՝ մնա՞մ, թէ՞ գնամ: Գնա, գնա, — ասում եմ ես հայերէն, — մնում ես ի՞նչ անես: Ես կը կարդամ եւ կը հեռաձայնեմ: Տղան գնում է եւ ես վերցնում եմ «Սփիւռք»ի նոր համարն ու ապշում եմ. թերթի առաջին էջի առաջին սիւնակում Ուիլեամ Սարոյեանի նկարն է՝ իր տղայի՝ Արամ Սարոյեանի հետ, երկրորդ սիւնակում իմ նկարն է՝ բանաստեղծութեան հետ, եւ ապա խմբագրութիւնը ներկայացնում է իր հիւրերին.

«Բայց նախ զարմացնող հարցում մը. — իրա՞ւ մինչեւ հիմա Ուիլեամ Սարոյեան Լիբանան չէ եկած: Իրա՞ւ մեր բազմանուն մշակութային կազմակերպութիւնները չեն մտածած, կամ մտածած են եւ չեն յաջողած Սարոյեանը բերել Լիբանան (այնքան լուրջ ու անլուրջ մարդեր, նոյնիսկ բախտագուշակներ ներածելէ ետք)»:

Անմիջապէս հաւաքում եմ Սիմոնեանի թիւը.

— Պարոն Սիմոնեա՞ն…նախ ոչ մի կարիք չկար, որ ինձ ներկայացնէիք Սարոյեանի կողքին, եւ ուրեմն՝ Սարոյեանը գալիս է Պէյրո՞ւթ… Հայկազեան գոլէճի՞ հրաւէրով…շուտո՞վ պիտի գայ:

Այսպէս, առաջին պահին շփոթուելով, ես յետոյ մտածեցի, որ դա, այնուամենայնիւ, շոյում է իմ փառասիրութիւնը: Ո՞վ չի ուրախանայ՝ եթէ իր նկարը տպեն մի մեծ գրողի նկարի հետ եւ այնպիսի յոյսեր յայտնեն, թէ քո մէջ էլ կան չյայտնաբերուած աստղեր, որոնք յայտնաբերուելուց յետոյ շուրջդ կը լուսաւորուի:» Եւ նաեւ մտածեցի գրել այն ամէնը որ իմ մէջ ձեւակերպւում էր

«ՉԿԱՅԱՑԱԾ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐ ՈՒԻԼԵԱՄ ՍԱՐՈՅԵԱՆԻ ՀԵՏ»    

անունով:»

«Ես լրիւ համոզուած էի, որ կը տեսնեմ Սարոյեանին, կը խօսեմ հետը: Իմ լսելը նրան արդէն կը լինէր մեր ամենաճոխ զրոյցն ինձ համար: Սակայն յաջորդ առաւօտեան ժամը 10ին Սիմոն Սիմոնեանի զանգն ինձ յուսախաբ արեց.
— Ո՞ւր ես, Ռազմիկ, ժամը ութէն ի վեր քեզի կը հեռաձայնեմ, լսափողը վերցնող չկայ: Սարոյեանը եկաւ, կէս ժամի չափ մնաց քովս, ամէն բան նայեցաւ, վերջը գնաց:

Իսկ ես ժամը եօթին, հոգնած ու ջարդուած, մտել էի անկողին եւ ոչ մի հեռաձայն ինձ չէր կարող արթնացնել:

— Պիպլոս պիտի տանիմ իրեն, ճնճղուկներու [իմա՛Թռչնոց] բոյնը, եթէ հոս ըլլաս, միասին կ’երթանք: Հեռաձայնով ինձմէ հարիսա ուզեց, ըսաւ՝ այն հայկական ճաշէն կ’ուզեմ, ձաւարով շիլա մը կայ: Առաւօտ կանուխ ղրկեցի իրեն, վայելքին չափ ու սահման չկար, անվերջ ատոր մասին կը խօսէր: Ըսաւ՝ ո՞ւր է այն Հայաստանցի բանաստեղծը: Եթէ հոս ըլլաս, միասին կ’երթանք Պիպլոս:

— Այո, — սմքած ձայնով ասացի ես, — Հալէպ պիտի գնամ, Տէր-Զօր պիտի գնամ: Կը գնամ, կը գամ, անպատճառ պիտի տեսնեմ իրեն: Ես գիտեմ, դուք այդքան հեշտ նրան բաց չէք թողնի:

Ես գնացի Հալէպ, վերադարձայ, եւ իմացայ, որ Սարոյեանը մեկնել է արդէն: Սիմոն Սիմոնեանի գրասեղանին դրուած լուսանկարիս վրայ գրել էր՝ անգլերէն եւ հայերէն. «Ողջոյն»:»

Ինչպէս վերեւ գրուած տողերուն մէջ կարդացիք, Դաւոյեան Լիբանան իր կեցութեան ընթացքին չի հանդիպիր Սարոյեանին:

Բայց Սիմոնեան իր «ԵՐԿՈՒ ԳՐԱԳԷՏՆԵՐ ԱՆՑԱՆ…» յօդուածին մէջ, կը յաջողցնէ միեւնոյն այդ օրերուն իսկ բազմաթիւ հանդիպումներ իրականացնել թէ՛ Սարոյեանի եւ թէ՛ ալ Դաւոյեանի հետ… միասնաբա՛ր:

Սիմոնեան Սասունէն ժամանելով Արեւմտահայաստանի մայրաքաղաք Վան՝ կը հանդիպի Պիթլիսէն ժամանած Սարոյեանին ու Խնուսէն ժամանած Դաւոյեանին հետ:

Հանդիպումները տեղի կ’ունենան Պետրոս Դուրեան պողոտայի վրայ գտնուող Հայ Գրողներու Տան մէջ: Սիմոնեան պատմելով այս հանդիպումներուն մասին՝ կ’ըսէ. «Իրենց հետ եղայ Յունիսին Պարոնեան թատրոնին մէջ, Ալիշան թանգարանին մէջ, Դ. Վարուժան Գրապալատին մէջ, Երուխանի Անուան Գրականութեան Հիմնարկին մէջ, Գրիգոր Զօհրապի Տուն-Թանգարանին մէջ…»:

Դաւոյեանի եւ Սարոյեանի Լիբանանէն անցնիլները՝ Սիմոնեանին կը յիշեցնեն ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅ այլ իրողութիւններ եւս, որոնց շարքին ան կրկին կ’անդրադառնայ Համահայկական Կեդրոնական Մարմինին, եւ թուելէ ետք կարք մը պետութիւններու անունները՝ կ’եզրակացնէ. «Հայ արտասահմանի ամբողջութիւնը, Համահայկական Կեդրոնական Մարմինի մը յայտարարին վրայ, շատ աւելի հարուստ է կարելիութիւններով քան շարք մը պետութիւններ…

Ինչո՞ւ ուրանալ եւ չտեսնել հայկական այս ոյժն ու կենսունակութիւնը, եւ մա՛նաւանդ ինչո՞ւ զայն չթափել հայրենի ջրամբարին մէջ:»

Սիմոնեանի այս, եւ Արեւմտահայ այլ մտորումներու նոր մեքենագրուած տարբերակը կրնաք կարդալ այս տողերուն վերջաւորութեան՝ «ԵՐԿՈՒ ԳՐԱԳԷՏՆԵՐ ԱՆՑԱՆ…» վերնագրին տակ: Կրնաք նաեւ այցելել Հայաստանի Ազգային Գրադարանի թուայնացուցած շտեմարաններու «Սփիւռք» շաբաթաթերթի 1972 տարուան 16 Յուլիսի համարը, սեղմելով այս կապին վրայ,  հոն կարդալու թէ սոյն գրութեան ամբողջութիւնը, եւ թէ ալ այդ համարին մէջ եղող մնացեալ նիւթերը:

Հոն՝ առաջին էջի վրայ, բացի Սիմոնեանի նշուած յօդուածէն, պիտի կարդաք.

      ՀԱՅ՞Ը…

ՀԱՐՑՈՒՄ.— Ամենէն տխմար ժողովուրդը ո՞րն է:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Հայրենիք կորսնցնողը:

ՀԱՐՑՈՒՄ.— Ամենէն ողբալի ժողովուրդը ո՞րն է:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Հայրենիք կորսնցնելէ ետք, ինքզինք երջանիկ ու գերերջանիկ զգացողը, որ կը խորհի նաեւ թէ աննախնթա՜ց վերելքի ու յաջողութեան մէջ է:

ՀԱՐՑՈՒՄ.— Ամենէն հրաշագործ ժողովուրդը ո՞րն է:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.— Ա՛ն որ մեռնելու վրայ, կ՛արթննայ յարութեամբ, նորածինի պէս աշխարհին նայելով:

Մնացեալ նիւթերն ու անոնց հեղինակները հետեւեալներն են.

– Կարօ Բարսեղեան ……………….. «Սարոյեանի վերջին օրը Լիբանանի մէջ» (Կարօ Բարսեղեան հետաքրքրական մանրամասնութեամբ կը պատմէ իր անցուցած վերջին ժամերը Սարոյեանի հետ՝ ընկերակցութեամբ Գէորգ Աճեմեանի եւ Սիմոն Սիմոնեանի: Յօդուածի վերջաւորութեան կայ լուսանկար մը՝ քաշուած Գէորգ եւ Ազատ Աճեմեաններու “HELP” գրատան վերնայարկին մէջ: Աճեմեաններու գրատունը հիմնուած էր 1960ի Հոկտեմբերին,  եւ կը գտնուէր  Համրա շրջանի Ժան Տարք փողոցին մէջ:) 

– Ռազմիկ Դաւոյեան ……………….. «Խաչերի ջարդը»

– Գուտցի Պ. Միքայելեան ……………….. «Այնտեղ՝ բոզ մը աւելցաւ, այստեղ՝ պատուաւոր մարդ մը»

– Անստորագիր ……………….. «Հայոց պատմութիւնը թրքական ակնոցով» բ. մաս (արտատպուած՝ Այնճարի Հայ Աւետարանական Գոլէճի «Շիրազ» տարեգիրքէն)

– Ղազար Մերկեան ……………….. «Նամակատուփ» (Նամակի սկզբնաւորութեան, ծանօթագրութեամբ մը Մերկեանի մասին կ’ըսուի. «Իսկակա՛ն Ասպետ մը Հայ Գիրքի»)

– Ծանուցումներ ……………….. երկու ծանուցումներէն մին հետեւեալն է. «Կը յանձնարարենք կարդալ// Գէորգ Աճեմեանի// ՄԻԱԿ ԼՈՒԾՈՒՄԸ// 200 էջ   ԳԻՆ՝ 1 Լիբ. Ոսկի»

* * *

Թղթահանդէսի բաժինը տրուած է վարի յօդուածէն ետք:

Լաւ մնացէք:

Յարգանքով՝
Սասուն Սիմոնեան

——

ԹՂԹԱՀԱՆԴԷՍ

«ԽԱՉԵՐԻ ՋԱՐԴԸ» ԳԻՐՔԻ ՏՊԱԳՐՈՒԹԻՒՆԸ

Դաւոյեանի «Խաչերի ջարդը» գիրքը 1972ին «Սփիւռք» շաբաթաթերթի շարունակական թիւերու մէջ հրատարակուելէ ետք, միեւնոյն տարին կողքի մը տակ մտնելով՝ լոյս կը տեսնէ նաեւ «Սեւան» Հրատարակչատունէն: Գրքոյկին գեղարուեստական ձեւաւորումը գործն է, Դաւոյեանի մտերիմներէն գեղանկարիչ եւ արուեստագէտ Յարութիւն Թորոսեանի:

Ճակատագիրի զուգադիպութեամբ մը Թորոսեանն ու Դաւոյեանը կը մահանան գրեթէ միեւնոյն օրը՝ 10-11 Յունուար 2022ին:

* * *

ԱՆՏԻՊ ՆԱՄԱԿ ՄԸ  ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՒՈՅԵԱՆԷՆ

Սիմոնեանի արխիւին մէջ գոյութիւն ունին կարգ մը բնագիրներու ընդօրինակումներ եւ կամ մեքենագրումներ: Ստորեւ Դաւոյեանէն անտիպ նամակի մը, թէ ձեռագիր բնագիրը եւ թէ ալ անոր մեքենագրուած (ընդօրինակուած) օրինակը: Մեքենագրուած օրինակին մէջ, կարմիր մելանով կատարուած  սրբագրութիւնները կը պատկանին Սիմոնեանին:

Նամակին մէջ յիշուող Գէորգը՝ Գէորգ Աճեմեանն է, Երուանդը՝ Երուանդ Քասունին, իսկ Վարդերեսը՝ Վարդերես Գարակէօզեանը

Սիմոնեանի արխիւին մէջ ցարդ պահուած նոյնանման ընդօրինակումները՝ ունին իրենց պատճառները եւ երբեմն ալ իրենց պատմութիւնը:

Սիմոնեան անուղղակի կերպով կը մարզէր իր պաշտօնեաներէն, եւ նոյնիսկ տպարան կամ խմբագրատուն այցելողներէն ոմանք:

Այսպիսի այցելուներէն եղած է Լիբանանի մէջ գտնուող Հ.Բ.Ը.Մ.ի Յովակիմեան-Մանուկեան երկրորդական վարժարանի աշակերտներէն մին՝ որ եկած էր տպարան, «Նուիրում» աշակերտական պարբերաթերթի տպագրական փորձերը վերցնելու: Եւ որովհետեւ փորձերը տակաւին պատրաստ չէին, Սիմոնեան աշակերտը «զբաղցնելու» համար էջ մը կուտայ անոր, եւ կը խնդրէ որ զայն յստակ ձեռագիրով ընդօրինակէ, միեւնոյն ժամանակ ալ բովանդակութեան ուղղագրութիւնը աբեղեանականէն վերածէ դասականի… «դիւրացնելու համար գործը գրաշարին»:

Աշակերտը կը կատարէ այդ պարտականութիւնը եւ յետոյ «Նուիրում»ի տպագրական փորձերը վերցնելով կը մեկնի տպարանէն:

Այդ աշակերտը հետագային պիտի դառնար ծանօթ բանասէր ու մատենագէտ մը, եւ տնօրէնը յիշեալ վարժարանին: Ան առիթով մը իբր յուշ պիտի պատմէր այս դէպքը, եւ ժպտալով աւելցնէր թէ ինք տարիներ ետք անդրադարձած էր, որ այդ օրերու գրաշարները որոնք հմուտ ձեռագիր կարդացողներ ու շատ լաւ ուղղագրութիւն գիտցողներ էին՝ պէտք չունէին նման ընդօրինակումներու…

Սիմոնեան ուզած էր որ այցելու աշակերտը պարապ չնստի ու բան մը սորվի:

Այդ աշակերտին անունն է Ժիրայր Դանիէլեան:

* * *

ՀԻՆ ԹԵՐԹԵՐէ ԵՐԿՈՒ ԿՏՐՈՆՆԵՐ

Սիմոնեանի արխիւին մէջ պահուած են թերթերէ մկրատուած կարգ մը կտրոններ. ստորեւ անոնցմէ երկու հատ:

Կտրոն, 22 Յունիս 1939 թուականին  հրատարակուած թերթէ մը, որուն անունը չյաջողեցայ ճշդել

Այս կտրոնին վրայի Սիմոնեանի ձեռագիր նշումը կ’ըսէ.
«Ազդակ» [օրաթերթ] 19 Օգոս[տոս] 1985 առաջին էջ

* * *

ԼՈՒՍԱՆԿԱՐ ՄԸ

ԵՒ

ԳՐԱՇԱՐ ՅԱԿՈԲ ՆՈԽՈՒՏԵԱՆ

Լիբանանի Պուրճ Համուտ քաղաքի մէջ լոյս տեսնող «Ազդակ» օրաթերթի 15 Յունուար 2022ի թիւին մէջ, Համազգայինի տպարան-հրատարակչատան տնօրէնութիւնը կը գուժէր մահը գրաշար-էջադրող Յակոբ Նոխուտեանի: Վարը տրուած է «Ազդակ»ի գուժը, իսկ անոր կողքին 1960ականներու սկիզբէն լուսանկար մը Սիմոնեանի արխիւէն, ուր այլոց շարքին կ’երեւի նաեւ երիտասարդ Յակոբ Նոխուտեանը երբ ան կը պաշտօնավարէր տպարան «Սեւան»ի մէջ:

Տպարան «Սեւան»ի պաշտօնեաներէն մաս մը Սիմոն Սիմոնեանի հետՁախէն աջ՝ տպագրիչ Իպրահիմ Մատանի, գրաշար Յակոբ Նոխուտեան, օգնական փոքրիկն Մուհամմէտ, եւ կազմարար Իպրահիմ Համամ Ետեւի շարք՝ Սիմոն Սիմոնեան եւ վարչական պաշտօնեայ Գրիգոր Վարդանեան
Լուսանկարի մօտաւոր թուական՝ 1960ականներու սկիզբ

Վ Ե Ր Ջ

Վարի տողերուն մէջ կը խօսուի նախորդ դարաշրջանի 60ականներուն, գրագէտ Սիմոն Սիմոնեանի՝ 1- «Սեւ ցանկ»ի մը վրայ յայտնուելու իրողութեան մասին՝ Սովետ հետախոյզ, գնդապետ Պետրոս Պետրոսեանի կողմէ: 2-Տրուած է յղումը կարդալու Դոկտ. Վարդան Մատթէոսեանի «ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՇԻՐԱԶԻ «ԱՆԻ» ՎԻՊԵՐՔԸ» յօդուածը, ուր տրուած են մանրամասնութիւնները «սեւ ցանկ»ի դէպքին: 3- Ոչ Յայտնի եւ ոչ ալ Գաղտնի կողմի մը պատկանած ըլլալով, վարի տողերուն մէջ խօսուած է նաեւ Սիմոնեանի անկախ, ոչ ոքի տուրք տուող եւ անկուսակցական անձ մը ըլլալու մասին: 4- Սիմոնեանի արխիւէն տրուած է լուսանկար մը՝ ուր կ’երեւին Յովհաննէս Շիրազն ու իր մայրը, եւ ձեռագիր նամակ մը մի ոմն Կարապետ Յարութիւնեանէ՝ իբր արխիւային Թղթահանդէսի նիւթ: 5- Տրուած է նաեւ յղումը «Սփիւռք» շաբաթաթերթի 1969 թուականի Դեկտեմբեր 31ի համարին, ուր այլ գրութիւններու կողքին, կայ Սիմոնեանի «12ՐԴ ՏԱՐՈՒԱՆ ՍԵՄԻՆ» յօդուածը՝ որ պատճառ եղաւ վարի տողերը գրուելուն: Սիմոնեան այս յօդուածին մէջ կը խօսի Հայ Սփիւռքին արժէք մը ըլլալու իրողութեան, հայութեան յաւերժութեան, եւ այլ նիւթերու շուրջ: Յօդուածին նոր շարուածքը տրուած է նաեւ այս էջի վերջաւորութեան:

«Շնորհաւոր լինի ողջ Հայութեան Ամանորը, նոր տարին,
շնորհաշատ ու վեհաշուք մնան բոլոր, բոլոր Հայերը,
մատներուս պէս իրար գան, միանան, բռունցքուեն ողջ ազգովին,
որ արժանան[ան] Վանայ ծովին…
Այո, քանի կայ լեառը Մասիս՝ անէացում չկայ ազգիս:
Համբոյրներս ողջ սփիւռքին, ամենայն հայոց…»    Յ. Շիրազ

Յարգելի ընթերցող,

Նախորդ ե-նամակիս վերջաւորութեան ըսած էի թէ, կը յուսամ յաջորդիւ անդրադառնալ այս ե-նամակագրութիւնը շարունակելու դրդապատճառներուս:

Նախ նպատակ ունէի միայն Սիմոն Սիմոնեանի «Կը խնդրուի… խաչաձեւել» երգիծական երկէն երեք անտիպ հատուածներ ներկայացնել՝ պարզապէս անոր համար որ անոնք անմիջական կապ ունէին հայկական մերօրեայ տխուր իրադարձութիւններուն հետ: Տալով այդ երեք բաժինները գործս աւարտած պիտի սեպէի… ու վերջ:

Բայց թիւով ոչ շատ ե-նամակագիրներու շնորհակալութիւնները որ ստացայ, եւ այդ նամակագիրներուն մէջէն ալ, ա՛լ աւելի փոքր խումբի մը հետաքրքրութիւնը Սիմոն Սիմոնեանով եւ իր «Սփիւռք» շաբաթաթերթով, մէջս աւելի զարգացուցին տարիներէ ի վեր իմ փայփայած այն միտքը, թէ Սիմոն Սիմոնեանի արխիւէն, նաեւ իր խմբագրապետութեամբ 17 տարիներ լոյս տեսած «Սփիւռք» (1958-1974) շաբաթաթերթէն, եւ այլեւայլ աղբիւրներէ թղթապանակի մը մէջ իմ առանձնացուցած նիւթերը ցուցադրելու պահը, ահա արդէն ներկայացած է ինծի:

Ցուցահանդէս մը, Թղթահանդէս մը ինչպէս երազած էի կոչել զայն, որ ժամանակագրական կարգով պիտի ցուցադրէ ձեռագիր թէ տպագիր թուղթերու, եւ նաեւ անձնական իրերու նմոյշներով՝ կեանքը սփիւռքահայու մը, որ ապրեցաւ նախորդ դարու 1914էն 1986ը:

Բայց մտքիս մէջ կային ու տակաւին կան շատ մը այլ նիւթեր որոնց աղբիւրներուն պէտք էր կարենայի հասնիլ: Պէտք էր նոյնպէս վերստին գրէի կարգ մը սիրելիներու եւ անոնց հետ խօսէի, որպէսզի հարցումներուս պատասխանները չուշացնեն այլեւս: Պատասխաններ որոնք անպայման պիտի յստակացնեն կարգ մը կէտեր, եւ անկասկած ճշմարտութեամբ գեղեցկացնեն նման Թղթահանդէս մը:

Ուրեմն վերը յիշուած պատճառներով, առ այժմ ժամանակագրական կարգով ցուցադրելիք Թղթահանդէսի մը ծրագիրս կը յետաձգեմ ապագային՝ այժմ բաւականանալով ե-նամակագրական Փոքր Թղթահանդէսներով որոնք կրնան պարբերաբար ներկայանալ ձեզի: 

* * *

Այժմ պիտի վերադառնամ նախորդ՝ «Դեղ»ը,  յօդուածին գրեթէ վերջաւորութեան Սիմոն Սիմոնեանի կողմէ տրուած հարցումի մը, որ երկար ժամանակէ ի վեր ընկերացած է ինծի:

Հարցումը հետեւեալն էր. «Ո՞ւր է իրաւասու եւ ամբողջական պատասխանատուութեամբ ծանրացած Համահայկական Գերագոյն Մարմինը»:

Այս հարցումը ինծի ստիպեց որ երթամ եւ «Սփիւռք» շաբաթաթերթի հաւաքածոյին մէջ պրպտեմ ու կարդամ այլ յօդուածներ ալ, որոնք խօսած ու շօշափած էին միեւնոյն այս նիւթը:

Գացի «Սփիւռք» շաբաթաթերթին՝ գիտնալով թէ անոր հիմնադիրը, հարցազրոյցի մը մէջ տուած է բանալի բառեր այս մասին: Տեսնենք թէ ինչ են այդ բանալի բառերն ու նախադասութիւնները: Ան հոն կը յայտարարէ. «<…> հարկ է յիշեցնել թէ «Սփիւռք» շաբաթաթերթին մէջ յայտնուեցան առաջին գաղափարներ, առաջին անգամ մտածուած առաջարկներ ու պահանջներ, ինչպէս Ապրիլեան Եղեռնի յիսնամեակի ոգեկոչում, հողային պահանջ, հայկական դատ[՝] արիական պայքարով, հայկական դրամատուներու ցանց, Հայկական Կեդրոնական Գերագոյն Մարմին եւայլն եւայլն: Այսօր այնքան տարածուած ու շեփորուած այս եւ այլ գաղափարներու առաջին հունտերը պէտք է փնտռել «Սփիւռք»ի էջերուն մէջ:» (Սագօ Օգնայեան, «Մատենագիտութիւն Սփիւռք շաբաթաթերթի»,  Պէյրութ, 1984, էջ Ե):

Ուրեմն պէտք է եղեր, վերեւ յիշուած ու նաեւ չյիշուած առաջին գաղափարներու առաջին հունտերը փնտռել ի՛ր, Սիմոն Սիմոնեանի,  «Սփիւռք»ին մէջ…

Օր մը անպայման պիտի գան ուսումնասիրողներ հերքելու, եւ կամ հաստատելու վերեւ ըսուածները… իսկ ես վերադառնամ իմ պրպտումի արդիւնքին, եւ յայտնեմ թէ անոնց մէջէն ընտրեցի յօդուած մը, որ պիտի ըլլայ այսօրուան ե-նամակագրութեան մայր յօդուածը: 

Նիւթին պարունակութիւնը ներկայացնելու ընթացքին՝ պիտի նաեւ ներկայացուի եւ ցուցադրուի այսօրուան Փոքր Թղթահանդէսը:

Ժամանակագրականօրէն, այսօրուան ձեր ստացած կցեալ յօդուածը եօթը ամիսներով կը կանխէ նախորդը («Դեղ»ը): Անոր խորագիրն է «Համահայկական Կեդրոնական Մարմին», որ լոյս տեսած է 50 տարիներ առաջ «Սփիւռք» շաբաթաթերթի 6 Յունիսի 1971ի համարին մէջ:

Ահա մէջբերում մը յօդուածին առաջին տողերէն.

«Ո՛չ, Թիւրքերը պէտք չէ անցնին ասկէ…»:

Մենք չենք ճանչցեր Թիւրքերը եւ տակաւին այժմ ալ չենք ճանչնար: Մենք ոչ միայն Թիւրքերը, այլ նաեւ մեզի բարեկամ կարծուած բոլոր Եւրոպացիները չենք ճանչցած բնաւ եւ զանոնք չենք դիտած խոշորացոյցով մը: Իսկ Մեծն Պետրոսի սերմնացաններուն մասին խօսիլը այժմ աւելորդ է: Մարդը Նախիջեւանն ու Հայկական Ղարաբաղը չի կամենար մեզի տալ, եւ դեռ մենք ելեր ենք թուղթ ու թիւրք կը խաղցնենք, մինչդեռ կ’անգիտանանք թէ անոնք է որ մեզ կը խաղցնեն:

Այլ մէջբերում մը միեւնոյն յօդուածէն.

«Ի՞նչ ունինք մենք: Ունի՞նք պետ մը, որուն կապուած ըլլանք: Ունի՞նք ազգային, ընդհանուր, միացեալ կեդրոն մը, մարմին մը, որմէ ընդունինք հրահանգներ կրօնական, մշակութային, բարոյական եւ մանաւանդ քաղաքական-ազգային գետնի վրայ:»

Ձեզմէ անոնք որոնք ծանօթ են Սիմոն Սիմոնեանի հրապարակագրութեան, շատ հաւանաբար եզրակացուցին կամ ենթադրեցին՝ որ վերի մէջբերումները կը պատկանին իրեն:  Բայց եթէ երթանք ու բանանք «Սփիւռք» շաբաթաթերթի նշեալ այդ յօդուածը, պիտի տեսնենք թէ հոն ստորագրած է այլ անհատ մը՝ որուն անունն է Արսէն Աճէմեան:

Արսէն Աճէմեանի եւ Սիմոն Սիմոնեանի նման, այլ յօդուածագիրներ ալ բարձրացուցած են միեւնոյն հարցումն ու նիւթը «Սփիւռք» շաբաթաթերթին մէջ՝ թուականէս 50-60 տարիներ առաջ: Այս յօդուածագիրներու անուններուն մեծամասնութեան անդրադարձած է նոյնինքն Արսէն Աճէմեան եւ գրած. « <…> շատ պարզ է թէ ինչ նպատակ ու ծրագիր պիտի հետապնդէ այդ Համահայկական Համազգային Ընդհանուր Խորհրդաժողովը: <…> Արդէն այդ նիւթին շուրջ գրեր են [«Սփիւռք» շաբաթաթերթի աշխատակիցներ] Հրաչ Տարօնեան, Հրանդ Սիմոնեան, Նշան Խոշաֆեան, Պօղոս Գուբելեան, Ա. Վանեան [Արսէն Թերլեմեզեան], Արսէն Աճեմեան եւ մանաւանդ «Սփիւռք»ի խմբագրապետ Սիմոն Սիմոնեանը:» («Սփիւռք» շաբաթաթերթ, 2 Ապրիլ 1972, էջ 3:)

Բայց վերադառնամ Արսէն Աճէմեանին ու քիչ մը տուրք տամ մոռցուած այս բանաստեղծին:

Ծնած է ան 1896-ին, Սեբաստիոյ Տիվրիկի շրջանի Աստուածատուր հայաբնակ գիւղին մէջ: Նախնական ուսումը ստանալէ ետք իր հայրենի գիւղին մէջ, զինք կը գտնենք իբր աշակերտ՝ Պոլսոյ նախ Էսայեան եւ ապա Ազգային Կեդրոնական Վարժարաններուն մէջ: Յետոյ անցած է Փարիզ, ու աւարտելէ ետք իր համալսարանական ուսումը, իր ամբողջ կեանքը նուիրած է ուսուցչութեան: Դասաւանդած է  հայերէն եւ հայոց պատմութիւն նախ Ֆրանսա, ապա Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան մէջ՝ 1929էն մինչեւ 1932: Յետոյ յաջորդաբար անցած է Լիբանան ու Սիւրիա, եւ 1943-էն ետք վերջնականապէս հաստատուած է Եթովպիոյ մայրաքաղաք Ատիս-Ապապայի մէջ՝ նախ երկու տարի ստանձնելով տնօրէնութիւնը Ազգային Գէորգօֆֆ Վարժարանին, եւ ապա միեւնոյն վարժարանին մէջ շարունակած է դասաւանդել միեւնոյն նիւթերը՝ մինչեւ իր հանգստեան կոչուիլը: 

Մահացած է Ատիս-Ապապայի մէջ 1979ին:

Աշխատակցած է հայ մամուլին՝ նաեւ ստորագրելով Ա. Վանատուր ծածկանունը:

Ունի հրատարակուած չորս բանաստեղծութեան գիրքեր. «Սիրոյ եւ հայրենի երգեր»՝ 1927 Լիոն,  «Գասա-Պելլա»՝ 1942 Պէյրութ, «Ամբողջական երկեր», Ա. հատոր՝ 1959 Վենետիկ, եւ «Ամբողջական երկեր» Բ. հատոր՝ 1961 Վենետիկ:

Սիմոն Սիմոնեանի արխիւին մէջէն ցարդ գտնուած են Արսէն Աճէմեանէ ստացուած մի քանի նամակներ, բացիկներ եւ բանաստեղծութիւններ: Կայ նաեւ երկու լուսանկար որոնցմէ մին արդէն տեսաք այս ե-նամակի սկզբնաւորութեան: Իսկ Սիմոնեանի ժամանակաշրջանի «Սփիւռք» շաբաթաթերթին մէջ Արսէն Աճէմեանէն կան տպագրուած բաւական թիւով բանաստեղծութիւններ, 1920-ականններու իր օրագրէն մի քանի էջեր, ու հրապարակագրական մի քանի յօդուածներ: Հոն կայ նաեւ, Վազգէն Շուշանեանէն գեղեցիկ նամակ մը՝ հասցէագրուած Արսէն Աճէմեանին:

Այս Փոքր Թղթահանդէսի վերջաւորութեան դուք ծանօթացած պիտի ըլլաք Սիմոն Սիմոնեանի արխիւին մէջ գտնուող երկու լուսանկարներու, չորս նամակներու՝ որոնցմէ մին բացիկ մը, եւ «Սփիւռք» շաբաթաթերթի թուայնացուած այն համարին, ուրկէ վերցուցած եմ Արսէն Աճէմեանի «Համահայկական Կեդրոնական Մարմին» յօդուածի ամբողջութիւնը, եւ տուած նոր շարուածքով մը:

Սեղմելով Հայաստանի Ազգային Գրադարանի թուայնացուցած շտեմարանի այս կապին վրայ, բացի Արսէն Աճէմեանի միեւնոյն յօդուածէն՝ դուք կարելիութիւնը պիտի ունենաք թերթատելու, եւ կամ կարդալու այլ նիւթեր որոնք գրուած կամ պատմուած են հետեւեալ անհատներուն կողմէ.

– Արամ Հայկազ    ………………  «Շապին Գարահիսարի Հերոսամարտին յիսունվեցերորդ տարեդարձին առիթով» 
– Յակոբ Տէր Մելքոնեան  …………….. «Քարային Կիլիկիա եւ Սիր Ատան»
– Զօրավար Անդրանիկ կը պատմէ.   ……………….. «Մըզի թըֆընք պէտք է» (որ թարգմանի «Մեզի զէնք պէտք է»)
– Զ. Մ. Որբունի   …. «Մտածումներ լուսանցքի վրայ»
– Գուտցի Միքայէլեան    ……….  «Մի՛ ճզմեր կոկոնը, տղայ…»
– Սմբատ Փանոսեան    ……….  «Իբրեւ լուսաբանութիւն»
– Արմէն Տօնոյեան  ……….  գրախօսութիւն. Յակոբ Կարապենցի «Անծանօթ հոգիներ…» պատմուածքներու հատորին
– Նշան Խոշաֆեան  ……….  յուշ մը. «Կանաչեանին համերգը առանց Կանաչեանի»

Իսկ Արսէն Աճէմեանի յօդուածին նոր շարուածքը կրնաք կարդալ այս էջին վերջաւորութեան:

* * *

ԲԱՑԻԿ ՄԸ, ՆԱՄԱԿ ՄԸ,
ԵՒ ԱՊԱ՝
ԵՐԿՈՒ ԱՅԼ ՆԱՄԱԿՆԵՐ

Բացիկ մը Արսէն Աճէմեանէն գրուած 22-3-1972ին Եթովպիոյ Ատիս-Ապապա մայրաքաղաքէն, ուր կ’ըսէ.

«Սիրելի Սիմոն Սիմոնեանին
Կարօտով եւ սիրով՝
Արսէն Աճէմեան»

Ապա, ակնարկելով նկարին մէջի զինեալ զոյգին կը շարունակէ գրել. «… կրնա՞նք ասոնց սիրտը, քաջութիւնը, եւ անբաժանելի Միութիւնը ունենալ: Կրնա՞նք:»

* * *

Անթուակիր նամակ մը կրկին Արսէն Աճէմեանէն, ուր ան կ’ը գրէ.

«Իմ քաղցր, իմ անգին Սիմոն, ես ի՞նչպէս կրնամ քեզ մոռնալ…

Դուն կաս ամբողջ իմ հոգիիս մէջ: Ինչպէս գիտես, ես ահա բաւական ժամանակ է, որ քէն եմ ըրած մեր բոլոր տեսակի խմբագիրներուն հետ, մեր մտաւորական ղեկավարներուն հետ, մեր քաղաքական դերակատարներուն հետ, որոնք, ահա աւելի քան կէս դար է, որ չկարողացան Սփիւռքի Հայութեան ահաւոր ճակատագրին շուրջ մէկ ճակատ կազմել: Արտասահմանի Հայոց վէրքը մեր գիտցածէն շատ աւելի խորունկ է: Յուսահատողներէն չեմ, բայց գործերը եթէ այսպէս շարունակուին, քառորդ կամ կէս դար յետոյ ի՞նչ պիտի մնայ մեզի: Ընդհանուր այլասերում, ձուլո՜ւմ, ձուլո՜ւմ…

«Գրոց գիւտ»ս կրնաս սրբագրելով հրատարակել, միւս գրուածքներուս հետ: Ըրէ՛ այնպէս, ինչպէս որ յարմար կը տեսնես: Եթէ այս կողմերը գալու ըլլաս կը վճառեմ գումարը: Կամ եթէ չգաս, ամառը կրկին պիտի գամ Պէյրութ, կը կարգադրենք: 

Ես, քիչ մը վշտացայ քեզմէ, որ այն աննշան, աւելցած գումարը սեղանին վրայ թողուցիր, ելար գացիր… Բաներ կան աննշան, որոնք երբեմն նշանաւոր կը դառնան: Ինչ որ է…

Սփիւռքահայ փոքրիկ օրիորդ Սեդա Ռշտունին, Երեւանի մէջ է 1972 թուին:

Իր հարազատներուն հետ հանդիպած է նաեւ Խաչիկ Դաշտենցին ու Յովհաննէս Շիրազին, եւ փափաքած որ իր  յուշամատեանին —ալպոմին—  մէջ անոնք ալ գրեն մի քանի տող:

Հայրենի զոյգ գրողներուն արձանագրած այդ տողերը կ’ըլլան խթանը Սիմոնեանի «ԴԵՂ»Ը յօդուածին՝ որ լոյս կը տեսնէ «Սփիւռք» շաբաթաթերթի 1972 տարուան 31 Յունուարի թիւին մէջ:

Ստորեւ մի քանի մէջբերումներ յօդուածէն. “Այո՛, «հիւանդ» ենք, «հիւանդ» ենք ա՛զգովին, համազգայի՛ն համաճարակներով եւ ոչ թէ մէկ դեղի, այլ բազմապիսի դեղերու պէտք ունինք… բայց մեր «Վէրք»ին ու վէրքերուն բալասան դեղերը չեն գտնուիր ուրիշներու, օտարներո՛ւ դեղարաններուն մէջ, այլ՝ մեր դեղարաններուն մէջ, եւ մեր դեղագործները ՄԵ՛ՆՔ պիտի ըլլանք եւ ո՛չ թէ ուրիշները, օտարները:”

“Տակաւին մեր կուսակցութիւնները չիմացան թէ իրենցմէ իւրաքանչիւրը առանձինն ի վիճակի չէ եւ իրաւունք ալ չունի առանձինն  հետապնդելու Հայկական Դատ, եթէ անշուշտ առաջին եւ միակ նպատակը բան իրագործել ու նուաճել է:”

“Միջա՛կ են մեր գրողները — իրենց արձակով ու չափուածքով, միջա՛կ են մեր հրապարակագիրները իրենց չքնա՜ղ արտատպումներով, միջակ են մեր հոգեւորականները իրենց զոհաբերութեամբ ու հաւատքով:”

“Ո՞ւր է իրաւասու եւ ամբողջական պատասխանատուութեամբ ծանրացած Համահայկական Գերագոյն Մարմինը, որ ստանձնէ ճակատագրական նախաձեռնութիւններ եւ տայ բախտորոշ որոշումներ — սերտուած ու ծրագրուած: Որոնէ՛ ոչ միայն բարեկամներ, այլեւ զինակիցներ, շահակիցներ: Զգա՛յ մեր պատմութեան թելադրանքները, մանաւանդ էակա՛նը թէ մենք մեր պատմութեան ընթացքին հարուստ եղած ենք թշնամիներով, բայց աղքատ՝ բարեկամներով: Սովետ. Միութենէն ետք մտածել մեր դրացիներուն մասին — յատկապէս Պարսիկներու, Վրացիներու, Քիւրտերու մասին:”

Յօդուածին  պարունակութեան ամբողջութիւնը կրնաք կարդալ վարի տողերուն մէջ: Կրնաք նաեւ մայր օրինակին ծանօթանալ այցելելով Հայաստանի Ազգային Գրադարանի թուայնացուցած շտեմարանը, սեղմելով այստեղ:

«ԴԵՂ»Ը

ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆ
Աղբիւր, «Սփիւռք» շաբաթաթերթ, 31 Դեկտեմբեր 1972, էջ 1 եւ 24

Հայոց Աշխարհի մեծ ու հայրենասէր քնարերգուն՝ Յովհաննէս Շիրազ եւ խոնարհ ու բազմատաղանդ արձակագիրը՝ Խաչիկ Դաշտենց — երկուքն ալ Խաչատուր Աբովեանի պէս Հայոց նո՛ր «Վէրք»ով կոտտացող բիւրեղ հոգիներ, զարմանալի զուգադիպութեամբ մը արտասահմանցի հայ փոքրիկ օրիորդի մը՝ Սեդա Ռշտունիի ալպոմին մէջ պահանջած են միեւնոյն «ԴԵՂԸ» վասն փրկութեան ու բժշկութեան Հայոց Վէրքին, Հայոց Հիւանդութեան, իմանալէ ետք թէ փոքրիկ օրիորդը ապագային դեղագործ պիտի դառնայ:

Կը հարցնէ Շիրազ — պահանջելու համար.

   —  «Այնպիսի մի ԴԵՂ կարո՞ղ ես գտնել, որով կարենամ գտնել դուռը մեծ Արարատի»:

«Դե՛ղ» գտնելու համար դուռը մեծ Արարատի:

Իսկ բարի ու մանիշակի պէս խոնարհ Դաշտենց կարծէք կը հեւայ.

   «Մինչեւ Սասունը եւ Մուշը չլինեն ներկայ Հայաստանի սահմանների մէջ՝ մենք ՀԻՒԱՆԴ ենք եւ դեղագործների կարօտ»:

«ՀԻՒԱ՛ՆԴ ենք մենք», ըստ Դաշտենցի, եւ «կարօտ՝ ԴԵՂԱԳՈՐԾՆԵՐԻ»…

«Հիւանդ» ենք ազգովին եւ պէտք ունինք «դեղի»:

Հայրենական երկու գրողներէն մէկը դեղ կ’ուզէ «Արարատի դուռը գտնելու», միւսը՝ «Սասունը եւ Մուշը բերելու ներկայ Հայաստանի սահմաններուն մէջ»:

Թող ներէն մեզի մեր հայրենական համբուրելի երկու գրողները, մենք ԴԵՂ կ’ուզենք նախ ՈՒՐԻՇ բաներու համար, մեծ Արարատի դուռը գտնելէ առաջ, Սասունը եւ Մուշը եւ ուրիշ շատ սիրելի բնագաւառներ շալկելով բերելէ առաջ, վասն բժշկութեան Հայոց «Վէրք»ին…

«Դե՛ղ» կ’ուզենք, ամենէն առաջ, բուժելու համար մեր ժողովուրդին շարք մը «հիւանդութիւնները», որոնց վարակիչ ու հիւծող մանրէները տարածուած են եւ կը սպառնան մեր ազգային ու հաւաքական գոյութեան, կենսունակութեան ու կամքին: Չէ՞ որ առողջ մարմիններու մէջ կրնան կենսագործել առողջ միտքերը. մեր ազգային առողջութեամբ միայն կրնանք հասնիլ մեր ազգային իտէալներուն եւ նուաճել զանոնք. hամազգային առողջութեամբ միայն կրնանք «գտնել դուռը մեծ Արարատին» եւ «Սասուն, Մուշ» եւ այլ սրտահատոր գաւառներ բերել ոչ միայն ներկայ, այլեւ պատմական Հայաստաններու սահմաններուն մէջ:

Այո՛, «դե՛ղ» կ’ուզենք ամենէն առաջ բուժելու մեր անկեղծութիւնը, ազատասիրութիւնն ու ազատախոհութիւնը, մե՛ր վարչագիտութիւնը, մե՛ր քաջութիւնը, ճշմարտասիրութիւնը, մա՛նաւանդ մեր համբաւաւոր խելքը…

Ասո՛նք, մեր ժողովուրդին այս սքանչելի առաքինութիւնները եւ յատկութիւնները «հիւանդ» են եւ ժահրոտ վարակում ստացած են, սիրելի՛ Շիրազ եւ սիրելի՛ Դաշտենց… Միթէ՞ ազգային ու համազգային կեղծիքով, ստրկամտութեամբ, միջակութեամբ, վախկոտութեամբ, վատութեամբ, ստախօսութեամբ եւ անմտութեամբ կարելի է «գտնել դուռը մեծ կամ փոքր Արարատի» եւ «Սասուն, Մուշ» եւ այլ գաւառներ շալկելով բերել ներկայ կամ պատմական Հայաստաններու սահմաններուն մէջ:

Ո՛չ, աւա՜ղ, ո՛չ, կարելի չէ գնդիկ մը քար կամ մատնոց մը հող բերել Արարատի կողէն կամ Արաքսի միւս ափէն…
Այո՛, «հիւանդ» ենք, «հիւանդ» ենք ա՛զգովին, համազգայի՛ն համաճարակներով եւ ոչ թէ մէկ դեղի, այլ բազմապիսի դեղերու պէտք ունինք… բայց մեր «Վէրք»ին ու վէրքերուն բալասան դեղերը չեն գտնուիր ուրիշներու, օտարներո՛ւ դեղարաններուն մէջ, այլ՝ մեր դեղարաններուն մէջ, եւ մեր դեղագործները ՄԵ՛ՆՔ պիտի ըլլանք եւ ո՛չ թէ ուրիշները, օտարները:

«Դեղ» կ’ուզենք դարմանելու համաճարակի պէս մեր վրայ համատարածուած ԿԵՂԾԻՔԸ: Կը կեղծենք, հո՛ս եւ հո՛ն. կը ձեւացնենք, բարեկենդանի հանդերձանք հագած են մեր հոգիները հո՛ս եւ հո՛ն: Միեւնոյն իրողութեան մասին կարելի բոլոր ձեւերով ու կերպերով կ’արտայայտուինք, բացի մէ՛կ ձեւէն, որ ճշմարտութիւնն է: Համազգային երանութեան ու ինքնաշողոքորթութեան կեղծիքին մէջ կը կարծենք թէ աշխարհի ամենէն երջանիկ, խելացի, տաղանդաշատ ժողովուրդն ենք, երբ մեր ամբողջական հայրենիքի տասանորդը միայն ունինք եւ Ափրիկեցիներու նախանձելու պատճառներ միայն ունենալու ենք: — Արեւմտահայաստա՛ն կորսնցուցած ենք:

Կը կեղծենք բանիւ եւ գործով, մեղա՜յ, մեղա՜յ, ոչ միայն Արարատին, Սիփանին, Նեմրութին, Մարաթուկին ու ամբողջ Տաւրոսին, այլեւ Արագածին ու Ղարաբաղին: Արարատը կը պահանջենք, որովհետեւ առայժմ անհնար է ու հեքիաթ, եւ չենք պահանջեր Ղարաբաղ ու Նախիջեւան, որոնք հնարաւոր են (աւելի հնարաւոր էին տաս տարի առաջ), հնարաւորը մոռնալով եւ անհնարինը պահանջելով, մեղա՜յ, մեղա՜յ մեր Արարատին եւ իր «դրան», որ միշտ գոց պիտի մնայ մեր հաւկուր աչքերուն առջեւ:

Ազատասիրութիւն եւ ազատախոհութիւն կը քարոզենք ու կը շեփորենք Հայկէն մինչեւ Դաւիթ Բէգ ու Քաջ Անդրանիկ, բայց համազգային բերանակապ կը դնենք մեր երիտասարդներուն ու ծերերուն ուղեղներուն, չքնա՜ղ կարգախօսներով — «ժամանակը չէ» (փոխանակ երգելու խնջոյքներու վերջաբանը՝ «Ելէք երթանք ժամանակը անցաւ»…), «ազգը կը վտանգուի, մանաւանդ… հո՛ն», եւայլն, եւայլն:

Դեղերո՛ւ եւ ոչ թէ դեղի պէտք ունինք դարմանելու մեր միջակութիւնը որ առաջ եկած է մեր համբաւաւոր խելաց նուազումէն ու նուազուրդէն: Ազգովին հիւանդ ենք ու կը տառապինք միջակութեամբ, միջակութեամբը մեր գրականութեան, հրապարակագրութեան, հոգեւորականութեան, ուսուցչութեան, բարեգործութեան, մանաւանդ ղեկավարութեան ու դիւանագիտութեան:

Միջա՛կ են մեր գրողները — իրենց արձակով ու չափուածքով, միջա՛կ են մեր հրապարակագիրները իրենց չքնա՜ղ արտատպումներով, միջակ են մեր հոգեւորականները իրենց զոհաբերութեամբ ու հաւատքով:

Ճշմարիտ գրականութեան, հրդեհող  ու ազգակերտ գրականութեան իմացումը   չքացած է միջակ ուղեղներէն եւ իրենց կտրուած եղունգներուն երգը կը հրամցնեն հոգի ու հայրենիք որոնող մեր ժողովուրդին: Գրականութեան սնամիտ «տեսաբանութիւնները» իբրեւ գրականութիւն նկատելէ հրաժարելու ենք, վասնզի «կեանքին մասին յայտնուած կարծիքները կեա՛նքը չեն»:

Եթէ Պալզաքն ու Տոսթոյեւսքին այսօր հայաբար մուտք գործէին մեր մէջ, ցախաւելով դուրս պիտի դրուէին մեր գրականութեան արուարձաններէն, լսելէ ետք ազդու խրատներ գեղագիտական ու նորարական: Ո՞վ պիտի արգիլէ գրական երազախաբութիւնը, լսելով Պարոյր Սեւակը՝ «երազախաբութիւնից երեխայ չի ծնւում»…

Ո՞վ պիտի յիշեցնէ մեր մամուլի այլապէս յարգելի գործիչներուն որ վատութիւն է եւ դաւաճանութիւն հայ մտքի, յատկապէս սփիւռքի արեւմտահայ մտքի նուազած դրամագլուխին դէմ իւրաքանչիւր արտատպում, իւրաքանչիւր «միջազգային գրականութեան» ներկայացում  (երբ մեր ուսեալ ու ընթերցող երիտասարդները, որոնք մեծ թիւ մը կը կազմեն, մեզմէ, նոյնիսկ մեր խմբագիրներէն աւելի լաւ գիտեն օտար գրականութիւնները իրենց… դասագիրքերէն), իւրաքանչիւր արտատպում  յուշագրութեան եւ «հին էջերու», նո՛յնիսկ չափազանցեալ արտատպում Հայաստանի մամուլէն ու գրականութենէն՝ յաղագս երիցս եպերելի ծուլութեան եւ հաճոյակատարութեան:

Արեւմտահայ գիտակցութեամբ,  մեր մտաւոր  ու հոգեւոր բոլոր ոյժերը  լարելու ու լծելու ենք արտասահմանի մէջ ստեղծագործ, ազգակերտ ու ճշմարիտ գրականութիւն երկնելու, երբ հին Պոլսէն ու հին Թիֆլիսէն շատ աւելի խիտ, գիտակից ու տոհմիկ Հայութիւն մը ունինք Մերձաւոր Արեւելքի մէջ:

Մեր Դպրոցները եւ մեր Ուսուցիչները, ինչ որ ալ ըլլան պայմանները արդարացում փնտռելու չեն նոր ժամանակներու եւ նոր պայմաններու մէջ, երբ Մերձաւոր Արեւելքի հարիւրաւոր հայ դպրոցներէն ու բարձրագոյն քսանէ աւելի հաստատութիւններէ հայ գրող, հայ մտաւորական ու հայ հասարակական գործիչներ չեն արտադրուած ու չեն արտադրուիր: Հայ միտքը ինչո՞ւ միջակութեան աստիճանին իջնէ ամենէն աւելի գրականութեան մարզին մէջ:

Չունինք ղեկավարութիւն՝  իր մասնագէտներով, մեր համազգային հարցերը տնօրինելու եւ ամենէն առաջ, լուռ ու հետեւողական կերպով զբաղելու Հայկական Դատով: Տակաւին մեր կուսակցութիւնները չիմացան թէ իրենցմէ իւրաքանչիւրը առանձինն ի վիճակի չէ եւ իրաւունք ալ չունի առանձինն հետապնդելու Հայկական Դատ, եթէ անշուշտ առաջին եւ միակ նպատակը բան իրագործել ու նուաճել է:

Ո՞ւր է իրաւասու եւ ամբողջական պատասխանատուութեամբ ծանրացած Համահայկական Գերագոյն Մարմինը, որ ստանձնէ ճակատագրական նախաձեռնութիւններ եւ տայ բախտորող որոշումներ — սերտուած ու ծրագրուած: Որոնէ՛ ոչ միայն բարեկամներ, այլեւ զինակիցներ, շահակիցներ: Զգա՛յ մեր պատմութեան թելադրանքները, մանաւանդ էակա՛նը թէ մենք մեր պատմութեան ընթացքին հարուստ եղած ենք թշնամիներով, բայց աղքատ՝ բարեկամներով: Սովետ. Միութենէն ետք մտածել մեր դրացիներուն մասին — յատկապէս Պարսիկներու, Վրացիներու, Քիւրտերու մասին:

Մէկ «դեղը» բաւարար չէ «գտնելու դուռը մեծ Արարատի» եւ ո՛չ ալ «Սասուն ու Մուշ բերելու ներկայ Հայաստանի սահմաններուն մէջ»:

Դեղե՛ր պէտք են մեզի, վասնզի մեր հիւանդութիւնը մէկ չէ, այլ՝ բազում:

Շողշողուն զգեստներով իր առողջութիւնը չի գտներ ոեւէ հիւանդ մարմին:

Մեզի պէտք է աւելի խորունկ ու ծանրաբարոյ հայրենասիրութիւն: Եւ ճշմարիտ հայրենասիրութիւնը կը հիւսուի ճշմարիտ անկեղծութեամբ, ճշմարիտ խելքով, ճշմարիտ քաջութեամբ ու զոհաբերութեամբ, մանաւանդ երբ ի՛րապէս  կարենանք մեր անձերէն, դաւանանքներէն ու կուսակցութիւններէն աւելի սիրել մեր հայրենիքն ու անոր ժողովուրդը:

Կը հաւատանք որ մեր ժողովուրդը, որ միշտ աւելի մեծ ու զոհաբերող եղած է քան զինք առաջնորդողները, պիտի կարենայ իր ներքին, ուժականութեամբ գտնել իր «դեղերը», եւ ի՛նքը պիտի ըլլայ իր «յոյսին Յիսուսը», Շիրազի բառերով.

«Ով բանայ գոց դուռը Մասիսի,
Նա է Յիսուսը ողջ Հայոց յոյսի»:

Սիմոնեանի «Կը խնդրուի… խաչաձեւել» երգիծական երկը բաղկացած է երեք օրերէ: Նիւթը, հայ ժողովուրդի ծննդեան 10.000 ամեակի տօնակատարութիւնն է, որ տեղի կ’ունենայ Լիբանանի մայրաքաղաք Պէյրութի մէջ: Տօնակատարութեան ներկայ կը գտնուին հայ ժողովուրդի ճակատագիրին հետ կապ ունեցող բազմաթիւ հայ թէ օտար երեւելիներ ու բազմահազար հանդիսականներ: 

Երկին առաջին օրը սկսած է լոյս տեսնել Սիմոնեանի «Սփիւռք» շաբաթաթերթին մէջ 1960-61ին՝ մեծաւ մասամբ անստորագիր, բացի երկու անգամէ, ուր իբր ստորագրութիւն տրուած է Սուրէն ծածկանունը: Տեղէ մը անդին դադրած է անոր հրատարակութիւնը, եւ գրեթէ չորս տարիներ ետք՝ 1965ին, վերսկսած է լոյս տեսնել կրկին «Սփիւռք»ի էջերէն:

Միեւնոյն տարին կողքի մը տակ ամփոփուելով լոյս տեսած է հեղինակին սեպհականութիւնը եղող «Սեւան» տպարանէն ու հրատարակչատունէն որոնք կը գտնուէին Պէյրութի մէջ:
Կրնաք այս երկի 1965ի տպագրութիւնը կարդալ առցանց, սեղմելով Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային Գրադարանի այս կապին վրայ:

Այս երկին երկրորդ եւ երրորդ օրերը ցարդ կը մնան անտիպ:
Ստորեւ տրուած էջերը վերցուած են երկի երկրորդ օրուան ձեռագրէն: Այս բաժինին դերակատարը Թիւրքն է որ կը մարմնաւորուի Սուլթան Ապտիւլ Համիտով: